{"chapters":[{"chapter":1,"title":"De Republiek als vrijplaats","part":"I","summary":"De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was in Spinoza's tijd de rijkste handelsnatie en de drukkerij van Europa, met één bevoorrechte kerk en vele geduldde geloven. Dit hoofdstuk volgt de economie, de godsdiensttwisten, de komst van Descartes, Spinoza's vriendenkring, de grenzen van de vrijheid (Koerbagh, De Witt, de verboden) en Spinoza's eigen leven tot de nagelaten werken van 1677.","period":{"from":1579,"to":1678}},{"chapter":2,"title":"Een leven in brieven","part":"I","summary":"Van Spinoza zijn 88 brieven bewaard, uit de jaren 1661–1676. Dit hoofdstuk loopt alle correspondenten langs, van Oldenburg en Boyle tot Blijenbergh, Tschirnhaus en Burgh, met de belangrijkste brieven, hun inhoud en korte citaten, en vertelt hoe de brieven werden bewaard, uitgegeven en later aangevuld.","period":{"from":1661,"to":1677}},{"chapter":3,"title":"Huygens en de lenzen","part":"I","summary":"In Voorburg woonde Spinoza van 1663 tot 1670 op loopafstand van Hofwijck, het buitenhuis van de familie Huygens. Spinoza en Christiaan Huygens deelden het ambacht van het lenzenslijpen en de vraag hoe groot de opening van een lens mag zijn; Huygens' brieven uit Parijs (1667–1668) tonen spot, bewondering en ten slotte instemming. Het hoofdstuk behandelt ook Huygens' ontdekkingen, Descartes' optica, Hudde, de microscopie van Leeuwenhoek en de korte natuurkunde in Ethica II.","period":{"from":1627,"to":1698}},{"chapter":4,"title":"Leibniz: de bezoeker van 1676","part":"I","summary":"Gottfried Wilhelm Leibniz las de Tractatus in 1670 als gevaarlijk boek, zocht in 1671 via een brief over optiek contact met Spinoza en bezocht hem in november 1676 in Den Haag, waar hij de Ethica zag en zijn godsbewijs voorlas. In 1675–1676 overwoog hij zelf een bijna spinozistisch systeem; zijn latere monadenleer en Théodicée zijn een antwoord op Spinoza. Het hoofdstuk eindigt bij de twee wegen van de wiskunde: Spinoza's meetkundige orde en Leibniz' rekentaal.","period":{"from":1646,"to":1716}},{"chapter":5,"title":"More geometrico: waarom de Ethica een meetkundig bewijs is","part":"I","summary":"Spinoza schreef de Ethica in de meetkundige orde van Euclides, een vorm die Descartes, Hobbes, Port-Royal en Pufendorf al kenden en die hij zelf in 1663 oefende in zijn boek over Descartes. Voor Spinoza was die orde geen verpakking: een ware, genetische definitie bevat het ontstaan van een ding, en de orde van de ideeën is dezelfde als de orde van de dingen. De vorm maakt de schrijver onzichtbaar, leidt de lezer van de rede naar de intuïtieve kennis, en wordt tot vandaag verschillend gelezen.","period":{"from":-300,"to":2025}},{"chapter":6,"title":"De Ethica, deel voor deel","part":"I","summary":"Het ontstaan van de Ethica, van de eerste definities van 1661 via het driedelige plan, de onderbreking voor de Tractatus en de afgeblazen uitgave van 1675 tot de Opera Posthuma van 1677 en het in 2010 gevonden Vaticaanse handschrift. Daarna de vijf delen, elk met opbouw, belangrijkste definities, axioma's en stellingen, toelichtingen en aanhangsels. Tot slot de grote interpretatiedebatten: attributen, modi, het principe van voldoende grond en de eeuwigheid van de geest.","period":{"from":1661,"to":2020}},{"chapter":7,"title":"Amsterdam: een gemeente van teruggekeerden","part":"II","summary":"Spinoza groeide op in een gemeente van Portugese conversos die in Amsterdam terugkeerden naar het jodendom, na vijftien eeuwen Joodse geschiedenis op het Iberisch schiereiland, de pogroms van 1391, de inquisitie en de gedwongen doop van 1497. Het hoofdstuk volgt hun route via Antwerpen, Venetië en Hamburg, de inrichting van de gemeente, de familie Spinoza en de ban van 1656, en de Kabbala van Abraham Cohen de Herrera, die in dezelfde gemeente werd geschreven en vertaald. Of Spinoza die Kabbala heeft gebruikt, blijft omstreden; het spoor van de boeken is gedocumenteerd.","period":{"from":300,"to":1706}},{"chapter":8,"title":"De Kabbala: van Safed terug naar de Provence","part":"II","summary":"Het hoofdstuk volgt de Kabbala terug van Safed in de zestiende eeuw (Karo, Alkabetz, Cordovero, Luria en zijn kosmologie van terugtrekking, breuk en herstel) via de verdrijving van 1492 en de Sefardische diaspora naar de Zohar en Gikatilla in Castilië, de profetische Kabbala van Abulafia, de kring van Girona en de Provence van de Bahir en Isaac de Blinde, met de Merkava- en Hechalot-mystiek als voorloper. De leer van de tien sefirot en van Ein Sof wordt uitgelegd en naast Spinoza's substantie gelegd: de keten van leraren en boeken naar Amsterdam is gedocumenteerd, de inhoudelijke verwantschap is een echo.","period":{"from":200,"to":1620}},{"chapter":9,"title":"Een Joodse wereld binnen de islam","part":"II","summary":"Tussen 900 en 1250 leefden de meeste Joden in de islamitische wereld, van Bagdad tot Córdoba, en kreeg het Joodse denken in het Arabisch zijn filosofische vorm: van Saadia via Ibn Gabirol, Ibn Ezra en Maimonides tot Crescas, de denkers die Spinoza las en bestreed. Tegelijk reisden Joodse kooplieden via de Rode Zee, de Zijderoute en Aden naar India en China, en kwamen langs dezelfde wegen Indiase cijfers en fabels naar het westen.","period":{"from":589,"to":1493}},{"chapter":10,"title":"Alexandrië en Babylon","part":"II","summary":"Alexandrië was de stad van de Septuagint, van Philo's Logos en van het neoplatonisme van Plotinus en Proclus, dat later via Bagdad het Joodse denken bereikte, en een haven die over zee met Muziris in India handelde. Babylon was de stad van de ballingschap, de Talmoed en een sterrenkunde die de Joodse kalender, de negentienjarige cyclus en de figuur van Henoch vormde.","period":{"from":-1000,"to":529}},{"chapter":11,"title":"Meluhha: de zeeweg naar de Indus","part":"II","summary":"Van de eerste steden en het eerste schrift in Sumer loopt een zeeweg via Dilmun en Magan naar Meluhha, de Indusbeschaving. Het hoofdstuk beschrijft die handel en de Indusbeschaving zelf: haar steden, maten en gewichten, onontcijferde schrift, verval en afstamming, met de omstreden lijn naar het jainisme en de latere Indiase wiskunde.","period":{"from":-5400,"to":876}},{"chapter":12,"title":"Langs de kust naar de San","part":"II","summary":"Voorbij de Indus houdt het spoor op en blijven afstamming en echo over. Het hoofdstuk volgt de mensen terug langs de zuidelijke kustroute, van Australië en de Andamanen via Bab-el-Mandeb naar Afrika, en beschrijft de San, hun trancedans, rotskunst en de oker van Blombos. Het sluit af met de onderzoekslijn van constable.blog over een meereizende kern van kennis, eerst in haar sterkte, dan als hypothese.","period":{"from":-540000,"to":2024}},{"chapter":13,"title":"Van Euclides tot Hilbert: wat een axioma is","part":"III","summary":"Van de rekenaars van Babylon en Egypte via Thales, Aristoteles en Euclides' Elementen naar de twintig eeuwen durende strijd om het vijfde postulaat, de niet-euclidische meetkunde van Lobatsjevski, Bolyai en Riemann en de axiomatiek van Hilbert. Een axioma verandert onderweg van evidente waarheid in vrije keuze, en dat maakt de vraag of Spinoza's Ethica 'klopt' tweeledig.","period":{"from":-1800,"to":1919}},{"chapter":14,"title":"Van logica naar typen: wat een bewijs is","part":"III","summary":"Van Leibniz' droom van een rekenende taal via Boole, Frege, Cantor en de paradox van Russell naar Hilberts programma en de grenzen die Gödel, Turing en Church eraan stelden. Daarnaast de Amsterdamse lijn van Brouwer en Heyting, waarin een bewijs een constructie is, die via de lambdacalculus, Curry, Howard, De Bruijn en Martin-Löf uitmondt in 'proposities als typen' en de bewijsassistenten waarmee de vierkleurenstelling, Kepler en Feit–Thompson zijn nagerekend.","period":{"from":1666,"to":2022}},{"chapter":15,"title":"Voevodsky en de homotopietypentheorie: wat gelijkheid is","part":"III","summary":"Vladimir Voevodsky, Fieldsmedaillewinnaar die fouten in gepubliceerde bewijzen (ook zijn eigen) ontdekte, zocht een grondslag voor door de computer gecontroleerde wiskunde en vond die in de homotopie-interpretatie van Martin-Löfs typetheorie: typen zijn ruimten, gelijkheidsbewijzen paden, en volgens het univalentie-axioma zijn equivalente typen gelijk. Het hoofdstuk legt topologie, homotopie, categorieën, h-niveaus, hogere inductieve typen, het IAS-jaar 2012–13, de bewijsassistenten, de kubische typetheorie en de cohesieve uitbreiding uit. Daarna leest het Spinoza's substantie, attributen en affecten in de taal van typen en bespreekt het de bestaande formaliseringen van de Ethica, die laten zien dat Spinoza meer aannam dan hij opschreef.","period":{"from":1895,"to":2026}},{"chapter":16,"title":"Een nieuwe Ethica","part":"III","summary":"Een eerlijke beschrijving van de blog ‘Een nieuwe Ethica van Spinoza’ (constable.blog, 8 april 2025, grotendeels met GPT-4 gemaakt), die de Ethica herschrijft als stelsel van typen in de homotopietypentheorie, met causaliteit als pad, de affecten als hoger inductief type, een minimale kern en tien punten van een moderne ethiek. Het hoofdstuk legt de begrippen eenvoudig uit, voegt univalentie toe als eigen stap, schetst een werkelijke formalisering in Cubical Agda-stijl en vergelijkt met de formaliseringen van Jarrett, Hladik, Sierra Márquez, Horner en Nakamura. Het boek sluit af met het Slot: op weg met Spinoza.","period":{"from":1677,"to":2027}}],"places":[{"id":"amsterdam","name":"Amsterdam","lat":52.37,"lon":4.9,"role":"geboorteplaats; handelscentrum; Spinoza's vriendenkring en uitgever","chapters":[1,2,3,4,5,6,7,8,14,15,16]},{"id":"vlooienburg","name":"Vlooienburg, Amsterdam","lat":52.368,"lon":4.902,"role":"Joodse buurt waar Spinoza opgroeide","chapters":[1]},{"id":"rijnsburg","name":"Rijnsburg, Spinozahuis","lat":52.1915,"lon":4.4371,"role":"centrum van de collegianten; Spinoza's woning 1661–1663","chapters":[1,2,3,5,6,9]},{"id":"warmond","name":"Warmond","lat":52.197,"lon":4.502,"role":"ontstaan van de collegianten, 1619","chapters":[1]},{"id":"voorburg","name":"Voorburg, Kerklaan","lat":52.0531,"lon":4.3367,"role":"Spinoza's woning bij Tydeman, 1663–1669","chapters":[1,2,3,5,6]},{"id":"stilleveerkade","name":"Den Haag, Stille Veerkade 32","lat":52.0738,"lon":4.3141,"role":"Spinoza's woning bij de weduwe Van Velen, 1669–1671","chapters":[1]},{"id":"paviljoensgracht","name":"Den Haag, Paviljoensgracht 72–74","lat":52.0733,"lon":4.3139,"role":"Spinoza's woning bij Van der Spijck, 1671–1677; sterfhuis","chapters":[1]},{"id":"gevangenpoort","name":"Den Haag, Gevangenpoort","lat":52.08,"lon":4.3108,"role":"moord op Johan en Cornelis de Witt, 20 augustus 1672","chapters":[1]},{"id":"nieuwekerk","name":"Den Haag, Nieuwe Kerk","lat":52.077,"lon":4.315,"role":"Spinoza begraven 25 februari 1677","chapters":[1]},{"id":"dordrecht","name":"Dordrecht","lat":51.81,"lon":4.67,"role":"Synode van Dordrecht 1618–1619; geboorteplaats De Witt","chapters":[1,2]},{"id":"leiden","name":"Leiden","lat":52.16,"lon":4.49,"role":"universiteit; Elzevier; cartesiaanse twisten 1647","chapters":[1,3,13,16]},{"id":"utrecht","name":"Utrecht","lat":52.09,"lon":5.12,"role":"veroordeling cartesianisme 1642; Spinoza's bezoek 1673","chapters":[1,2]},{"id":"loevestein","name":"Slot Loevestein","lat":51.816,"lon":5.022,"role":"gevangenschap en ontsnapping van Hugo de Groot","chapters":[1]},{"id":"antwerpen","name":"Antwerpen","lat":51.22,"lon":4.4,"role":"val in 1585; geboorteplaats Van den Enden","chapters":[1,7]},{"id":"heidelberg","name":"Heidelberg","lat":49.41,"lon":8.69,"role":"leerstoel aangeboden 1673","chapters":[1,2]},{"id":"parijs","name":"Parijs","lat":48.86,"lon":2.35,"role":"terechtstelling Van den Enden 1674","chapters":[1,2,3,4,5,13,14,15]},{"id":"franeker","name":"Franeker","lat":53.19,"lon":5.54,"role":"Descartes ingeschreven 1629","chapters":[1]},{"id":"vaticaan","name":"Vaticaanstad","lat":41.904,"lon":12.453,"role":"handschrift van de Ethica, teruggevonden 2010","chapters":[1,6]},{"id":"denhaag","name":"Den Haag, Paviljoensgracht","lat":52.0733,"lon":4.3139,"role":"Spinoza's laatste woonplaats","chapters":[2,3,4,6,13,14,15]},{"id":"londen","name":"Londen","lat":51.51,"lon":-0.13,"role":"Oldenburg en de Royal Society","chapters":[2,3,4,5,7,14]},{"id":"schiedam","name":"Lange Bogaert bij Schiedam","lat":51.92,"lon":4.4,"role":"Spinoza's verblijf winter 1664–1665","chapters":[2]},{"id":"gorinchem","name":"Gorinchem","lat":51.83,"lon":4.97,"role":"Boxel","chapters":[2]},{"id":"frankfurt","name":"Frankfurt am Main","lat":50.11,"lon":8.68,"role":"Leibniz' brief van 1671","chapters":[2,4]},{"id":"florence","name":"Florence","lat":43.77,"lon":11.25,"role":"Stensens open brief, 1675","chapters":[2]},{"id":"rome","name":"Rome","lat":41.9,"lon":12.5,"role":"Burgh als franciscaan","chapters":[2,5,8,10,13]},{"id":"hannover","name":"Hannover","lat":52.37,"lon":9.73,"role":"afschrift van brief 12 in de Leibniz-bibliotheek","chapters":[2,4,14]},{"id":"hofwijck","name":"Hofwijck","lat":52.0651,"lon":4.361,"role":"buitenhuis van Constantijn Huygens sr., in gebruik 1642; nu Huygensmuseum","chapters":[3]},{"id":"delft","name":"Delft","lat":52.012,"lon":4.359,"role":"woonplaats van Antoni van Leeuwenhoek","chapters":[3,4]},{"id":"leipzig","name":"Leipzig","lat":51.34,"lon":12.375,"role":"geboorteplaats en universiteit van Leibniz","chapters":[4,14]},{"id":"jena","name":"Jena","lat":50.928,"lon":11.586,"role":"zomer 1663 bij Erhard Weigel","chapters":[4,5,14]},{"id":"altdorf","name":"Altdorf bij Neurenberg","lat":49.384,"lon":11.356,"role":"promotie in de rechten 1666/1667","chapters":[4]},{"id":"mainz","name":"Mainz","lat":49.993,"lon":8.247,"role":"hof van keurvorst Johann Philipp von Schönborn","chapters":[4]},{"id":"alexandrie","name":"Alexandrië","lat":31.2,"lon":29.92,"role":"Euclides schrijft de Elementen (ca. 300 v.Chr.)","chapters":[5,9,10,13]},{"id":"port-royal","name":"Port-Royal-des-Champs","lat":48.74,"lon":2.02,"role":"klooster van Arnauld en Nicole","chapters":[5]},{"id":"den-haag","name":"Den Haag","lat":52.08,"lon":4.31,"role":"Spinoza sterft hier (1677); Pufendorfs Elementa verschijnt hier (1660)","chapters":[5,16]},{"id":"esnoga","name":"Portugese Synagoge (Esnoga), Amsterdam","lat":52.3675,"lon":4.9055,"role":"ingewijd 2 augustus 1675; bibliotheek Ets Haim","chapters":[7]},{"id":"ouderkerk","name":"Ouderkerk aan de Amstel (Beth Haim)","lat":52.295,"lon":4.912,"role":"begraafplaats van Michael d'Espinosa en Herrera","chapters":[7]},{"id":"adra","name":"Adra","lat":36.748,"lon":-3.02,"role":"grafsteen van Annia Salomonula, 3e eeuw","chapters":[7]},{"id":"elvira","name":"Elvira (bij Granada)","lat":37.2,"lon":-3.7,"role":"synode van ca. 300 met regels tegen omgang met Joden","chapters":[7]},{"id":"toledo","name":"Toledo","lat":39.862,"lon":-4.027,"role":"Visigotische concilies; val in 1085","chapters":[7,9]},{"id":"cordoba","name":"Córdoba","lat":37.888,"lon":-4.779,"role":"centrum van Al-Andalus; Hasdai ibn Shaprut","chapters":[7,9]},{"id":"granada","name":"Granada","lat":37.177,"lon":-3.599,"role":"bloedbad van 1066","chapters":[7]},{"id":"sevilla","name":"Sevilla","lat":37.389,"lon":-5.984,"role":"pogrom van 6 juni 1391; eerste auto de fe 1481","chapters":[7]},{"id":"lissabon","name":"Lissabon","lat":38.722,"lon":-9.139,"role":"gedwongen doop 1497; bloedbad 1506; inquisitie","chapters":[7]},{"id":"vidigueira","name":"Vidigueira","lat":38.21,"lon":-7.8,"role":"geboorteplaats van Michael d'Espinosa","chapters":[7]},{"id":"porto","name":"Porto","lat":41.158,"lon":-8.629,"role":"herkomst van Uriel da Costa en van de familie van Hanna Debora","chapters":[7]},{"id":"nantes","name":"Nantes","lat":47.218,"lon":-1.554,"role":"tussenstation van de familie Spinoza","chapters":[7]},{"id":"venetie","name":"Venetië","lat":45.441,"lon":12.316,"role":"getto 1516; privilege voor Ponentijnse Joden 1589","chapters":[7,13,15]},{"id":"hamburg","name":"Hamburg","lat":53.551,"lon":9.993,"role":"Portugese gemeente vanaf ca. 1590; contract 1612","chapters":[7,14]},{"id":"cadiz","name":"Cádiz","lat":36.527,"lon":-6.289,"role":"Herrera gevangengenomen bij de Engelse inname, 1596","chapters":[7]},{"id":"ware","name":"Ware","lat":51.81,"lon":-0.028,"role":"verblijf van Herrera in Engeland","chapters":[7]},{"id":"ragusa","name":"Ragusa (Dubrovnik)","lat":42.65,"lon":18.094,"role":"Herrera leert Lurianische Kabbala van Israel Sarug","chapters":[7,8]},{"id":"marrakesh","name":"Marrakesh","lat":31.63,"lon":-7.99,"role":"hof van sultan Ahmad al-Mansur, in wiens dienst Herrera stond","chapters":[7]},{"id":"recife","name":"Recife","lat":-8.05,"lon":-34.881,"role":"Aboab rabbijn van Kahal Zur Israel, 1642–1654","chapters":[7]},{"id":"middelburg","name":"Middelburg","lat":51.499,"lon":3.61,"role":"sterfplaats van Menasseh ben Israel, 1657","chapters":[7]},{"id":"smyrna","name":"Smyrna (İzmir)","lat":38.423,"lon":27.143,"role":"geboorteplaats en proclamatie van Sabbatai Zvi","chapters":[7]},{"id":"sulzbach","name":"Sulzbach","lat":49.5,"lon":11.75,"role":"druk van de Kabbala denudata, 1677–1678","chapters":[7]},{"id":"safed","name":"Safed","lat":32.965,"lon":35.496,"role":"centrum van Kabbala en geleerdheid in de 16e eeuw","chapters":[8]},{"id":"meron","name":"Meron","lat":32.994,"lon":35.44,"role":"graf van Sjimon bar Jochai volgens de overlevering","chapters":[8]},{"id":"jeruzalem","name":"Jeruzalem","lat":31.778,"lon":35.235,"role":"geboorteplaats van Luria; synagoge van Nachmanides","chapters":[8,10]},{"id":"cairo","name":"Caïro","lat":30.044,"lon":31.236,"role":"jeugd en studie van Luria","chapters":[8,13]},{"id":"damascus","name":"Damascus","lat":33.513,"lon":36.292,"role":"sterfplaats van Chaim Vital","chapters":[8,9]},{"id":"thessaloniki","name":"Thessaloniki","lat":40.64,"lon":22.944,"role":"grootste bestemming van de Sefardische ballingen; geboorteplaats van Alkabetz","chapters":[8]},{"id":"istanbul","name":"Istanbul","lat":41.008,"lon":28.978,"role":"Ottomaanse hoofdstad, bestemming van ballingen","chapters":[8]},{"id":"nikopol","name":"Nikopol","lat":43.705,"lon":24.895,"role":"jeugd van Joseph Karo","chapters":[8]},{"id":"fez","name":"Fez","lat":34.033,"lon":-5,"role":"bestemming van ballingen in Noord-Afrika","chapters":[8,9]},{"id":"mantua","name":"Mantua","lat":45.156,"lon":10.791,"role":"eerste druk van de Zohar, 1558–1560","chapters":[8]},{"id":"cremona","name":"Cremona","lat":45.133,"lon":10.022,"role":"druk van de Zohar in één deel","chapters":[8]},{"id":"guadalajara","name":"Guadalajara","lat":40.633,"lon":-3.167,"role":"woonplaats van Mozes de León","chapters":[8]},{"id":"avila","name":"Ávila","lat":40.656,"lon":-4.681,"role":"latere woonplaats van Mozes de León","chapters":[8]},{"id":"arevalo","name":"Arévalo","lat":41.063,"lon":-4.719,"role":"sterfplaats van Mozes de León, 1305","chapters":[8]},{"id":"medinaceli","name":"Medinaceli","lat":41.172,"lon":-2.434,"role":"geboorteplaats van Gikatilla","chapters":[8]},{"id":"segovia","name":"Segovia","lat":40.948,"lon":-4.118,"role":"werkplaats van Gikatilla","chapters":[8]},{"id":"zaragoza","name":"Zaragoza","lat":41.649,"lon":-0.889,"role":"geboorteplaats van Abulafia","chapters":[8,9]},{"id":"tudela","name":"Tudela","lat":42.061,"lon":-1.605,"role":"jeugd van Abulafia","chapters":[8,9]},{"id":"capua","name":"Capua","lat":41.106,"lon":14.214,"role":"Abulafia studeert de Gids van Maimonides","chapters":[8]},{"id":"barcelona","name":"Barcelona","lat":41.385,"lon":2.173,"role":"visioenen van Abulafia; dispuut van 1263","chapters":[8,9]},{"id":"messina","name":"Messina","lat":38.193,"lon":15.554,"role":"Abulafia actief 1281–1291","chapters":[8]},{"id":"comino","name":"Comino","lat":36.01,"lon":14.336,"role":"Abulafia schrijft Sefer ha-ot","chapters":[8]},{"id":"akko","name":"Akko","lat":32.927,"lon":35.083,"role":"eindpunt van Abulafia's reis 1260; sterfplaats van Nachmanides","chapters":[8]},{"id":"girona","name":"Girona","lat":41.979,"lon":2.821,"role":"kring van Azriël, Ezra en Nachmanides","chapters":[8]},{"id":"posquieres","name":"Posquières (Vauvert)","lat":43.694,"lon":4.276,"role":"de Rabad, vader van Isaac de Blinde","chapters":[8]},{"id":"narbonne","name":"Narbonne","lat":43.184,"lon":3.004,"role":"centrum van Provençaalse Joodse geleerdheid","chapters":[8]},{"id":"kebar","name":"Rivier de Kebar (Babylonië)","lat":32.5,"lon":44.4,"role":"plaats van Ezechiëls visioen van de troonwagen","chapters":[8]},{"id":"bagdad","name":"Bagdad","lat":33.31,"lon":44.36,"role":"Abbasidische hoofdstad, vertaalbeweging, zetel van gaonim en exilarch","chapters":[9,13]},{"id":"sura","name":"Sura","lat":32.05,"lon":44.43,"role":"Talmoedacademie; Saadia werd er in 928 gaon","chapters":[9,10]},{"id":"pumbedita","name":"Pumbedita (Fallujah)","lat":33.35,"lon":43.78,"role":"Talmoedacademie","chapters":[9,10]},{"id":"fayyum","name":"Fayyum","lat":29.31,"lon":30.84,"role":"geboorteplaats van Saadia","chapters":[9]},{"id":"kairouan","name":"Kairouan","lat":35.68,"lon":10.1,"role":"werkplaats van Isaac Israeli","chapters":[9]},{"id":"malaga","name":"Málaga","lat":36.72,"lon":-4.42,"role":"geboorteplaats van Ibn Gabirol","chapters":[9]},{"id":"fustat","name":"Fustat (Oud-Caïro)","lat":30.01,"lon":31.23,"role":"Maimonides, Abraham Maimonides, Ben Ezra-synagoge met de Geniza","chapters":[9]},{"id":"orange","name":"Orange","lat":44.14,"lon":4.81,"role":"woonplaats van Gersonides","chapters":[9]},{"id":"padua","name":"Padua","lat":45.41,"lon":11.88,"role":"Elia del Medigo en het averroïsme","chapters":[9]},{"id":"pisa","name":"Pisa","lat":43.72,"lon":10.4,"role":"Fibonacci, Liber abaci (1202)","chapters":[9]},{"id":"london","name":"Londen","lat":51.51,"lon":-0.13,"role":"Abraham ibn Ezra schreef er in 1158","chapters":[9]},{"id":"cambridge","name":"Cambridge","lat":52.21,"lon":0.12,"role":"Taylor-Schechter-collectie van de Geniza","chapters":[9,14]},{"id":"aden","name":"Aden","lat":12.79,"lon":45.03,"role":"tussenhaven op de route Egypte–India","chapters":[9]},{"id":"mangalore","name":"Mangalore","lat":12.91,"lon":74.86,"role":"Abraham ben Yiju, 1132–ca. 1149","chapters":[9]},{"id":"kodungallur","name":"Kodungallur (Cranganore)","lat":10.23,"lon":76.2,"role":"koperen platen van Joseph Rabban, ca. 1000; bij het oude Muziris","chapters":[9]},{"id":"cochin","name":"Cochin (Mattancherry)","lat":9.96,"lon":76.26,"role":"Paradesi-synagoge, 1568","chapters":[9]},{"id":"dandan_oilik","name":"Dandan Oilik","lat":37.77,"lon":81.07,"role":"Joods-Perzische handelsbrieven, ca. 791","chapters":[9]},{"id":"kaifeng","name":"Kaifeng","lat":34.8,"lon":114.31,"role":"Song-hoofdstad tot 1127; synagoge 1163","chapters":[9]},{"id":"bhillamala","name":"Bhinmal (Bhillamala)","lat":25,"lon":72.25,"role":"Brahmagupta, 628","chapters":[9]},{"id":"murcia","name":"Murcia","lat":37.99,"lon":-1.13,"role":"geboorteplaats van Ibn Arabi","chapters":[9]},{"id":"pharos","name":"Pharos","lat":31.21,"lon":29.88,"role":"eiland waar volgens de brief van Aristeas de Tora werd vertaald","chapters":[10]},{"id":"mareotis","name":"Mareotismeer","lat":31.1,"lon":29.85,"role":"woonplaats van de Therapeutae volgens Philo","chapters":[10]},{"id":"leontopolis","name":"Leontopolis (Tell el-Yahudiya)","lat":30.29,"lon":31.33,"role":"Joodse tempel van Onias IV, ca. 160 v.Chr.–73 n.Chr.","chapters":[10]},{"id":"athene","name":"Athene","lat":37.98,"lon":23.73,"role":"Platonische school van Proclus en Damascius","chapters":[10,13]},{"id":"naghammadi","name":"Nag Hammadi","lat":26.05,"lon":32.24,"role":"vondst van de gnostische codices, 1945","chapters":[10]},{"id":"qumran","name":"Qumran","lat":31.74,"lon":35.46,"role":"Aramese Henoch-fragmenten en kalenderteksten","chapters":[10]},{"id":"babylon","name":"Babylon","lat":32.54,"lon":44.42,"role":"ballingschap, sterrenkunde, ingenomen door Cyrus in 539 v.Chr.","chapters":[10,13]},{"id":"nippur","name":"Nippur","lat":32.13,"lon":45.23,"role":"archief van het handelshuis Murashu","chapters":[10]},{"id":"sippar","name":"Sippar","lat":33.06,"lon":44.25,"role":"stad van de zonnegod Shamash en van koning Enmeduranki","chapters":[10]},{"id":"pataliputra","name":"Pataliputra (Patna)","lat":25.61,"lon":85.14,"role":"hof van Chandragupta, waar Megasthenes verbleef","chapters":[10]},{"id":"kandahar","name":"Kandahar","lat":31.61,"lon":65.71,"role":"Griekse versies van Ashoka's edicten","chapters":[10]},{"id":"taxila","name":"Taxila","lat":33.75,"lon":72.83,"role":"herkomst van de gymnosofist Kalanos","chapters":[10]},{"id":"berenike","name":"Berenike","lat":23.91,"lon":35.47,"role":"Egyptische haven aan de Rode Zee voor de Indiëvaart","chapters":[10]},{"id":"muziris","name":"Muziris (bij Kodungallur)","lat":10.16,"lon":76.21,"role":"pepperhaven aan de Malabarkust; Hermapollon-lading","chapters":[10]},{"id":"eridu","name":"Eridu","lat":30.82,"lon":45.99,"role":"volgens de koningslijst de eerste stad; tempel van Enki","chapters":[11]},{"id":"uruk","name":"Uruk","lat":31.32,"lon":45.64,"role":"grootste stad van het vierde millennium; oudste schrift","chapters":[11]},{"id":"akkad","name":"Agade (Akkad)","lat":33.1,"lon":44.4,"role":"hoofdstad van Sargon; ligging onbekend","approx":true,"ligging":"ligging onbekend, gezocht in Midden-Irak rond Bagdad","chapters":[11]},{"id":"ur","name":"Ur","lat":30.96,"lon":46.1,"role":"koningsgraven met Induskralen; Golfzegel","chapters":[11]},{"id":"kish","name":"Kish","lat":32.54,"lon":44.6,"role":"vondsten van etskralen en Induszegel","chapters":[11]},{"id":"larsa","name":"Larsa","lat":31.29,"lon":45.85,"role":"vermoedelijke herkomst van Plimpton 322","chapters":[11]},{"id":"girsu","name":"Girsu (Lagash)","lat":31.56,"lon":46.17,"role":"Ur III-teksten noemen een nederzetting van Meluhha; Gudea","chapters":[11]},{"id":"dilmun","name":"Qal'at al-Bahrain (Dilmun)","lat":26.23,"lon":50.52,"role":"tussenstation in de Golf; Indusgewichten","chapters":[11]},{"id":"magan","name":"Magan (Oman)","lat":23.6,"lon":57,"role":"bron van koper en dioriet","chapters":[11]},{"id":"shortughai","name":"Shortughai","lat":37.3,"lon":69.5,"role":"Indus-handelspost bij de lapis lazuli van Badakhshan","chapters":[11]},{"id":"harappa","name":"Harappa","lat":30.63,"lon":72.86,"role":"eerste opgegraven Indusstad (1921)","chapters":[11]},{"id":"mohenjodaro","name":"Mohenjo-daro","lat":27.33,"lon":68.14,"role":"grootste bekende Indusstad in Sindh; Groot Bad","chapters":[11]},{"id":"dholavira","name":"Dholavira","lat":23.89,"lon":70.21,"role":"reservoirs en het grote opschrift; UNESCO 2021","chapters":[11]},{"id":"lothal","name":"Lothal","lat":22.52,"lon":72.25,"role":"kralenwerkplaats en omstreden dok","chapters":[11]},{"id":"rakhigarhi","name":"Rakhigarhi","lat":29.29,"lon":76.11,"role":"grootste Indusstad in India; eerste Indusgenoom","chapters":[11]},{"id":"kalibangan","name":"Kalibangan","lat":29.47,"lon":74.13,"role":"geploegde akker en vuuraltaren","chapters":[11]},{"id":"mehrgarh","name":"Mehrgarh","lat":29.38,"lon":67.62,"role":"vroege boerennederzetting","chapters":[11]},{"id":"gwalior","name":"Gwalior","lat":26.22,"lon":78.18,"role":"inscriptie met nul (876)","chapters":[11]},{"id":"jebelirhoud","name":"Jebel Irhoud","lat":31.86,"lon":-8.87,"role":"oudste fossielen van Homo sapiens (ca. 315.000 jaar)","chapters":[12]},{"id":"misliya","name":"Misliyagrot","lat":32.7,"lon":34.97,"role":"bovenkaak van 194.000–177.000 jaar","chapters":[12]},{"id":"qafzeh","name":"Qafzeh","lat":32.69,"lon":35.32,"role":"begravingen van moderne mensen (120.000–90.000 jaar)","chapters":[12]},{"id":"skhul","name":"Skhul","lat":32.67,"lon":34.97,"role":"begravingen van moderne mensen","chapters":[12]},{"id":"jebelfaya","name":"Jebel Faya","lat":25.12,"lon":55.85,"role":"werktuigen van ca. 125.000 jaar","chapters":[12]},{"id":"babelmandeb","name":"Bab-el-Mandeb","lat":12.58,"lon":43.33,"role":"zeestraat van de zuidelijke route","approx":true,"ligging":"de zeestraat van de kustroute uit Afrika; een route, geen woonplaats","chapters":[12]},{"id":"pinnaclepoint","name":"Pinnacle Point","lat":-34.21,"lon":22.09,"role":"schelpdieren en oker (164.000 jaar); Toba-as","chapters":[12]},{"id":"jwalapuram","name":"Jwalapuram","lat":15.32,"lon":78.13,"role":"werktuigen onder en boven de Toba-as","chapters":[12]},{"id":"toba","name":"Toba","lat":2.68,"lon":98.88,"role":"supervulkaan, uitbarsting ca. 74.000 jaar geleden","chapters":[12]},{"id":"andamanen","name":"Andamanen","lat":12,"lon":92.8,"role":"Onge, Jarawa, Sentinelezen en Groot-Andamanezen","chapters":[12]},{"id":"madjedbebe","name":"Madjedbebe","lat":-12.5,"lon":132.89,"role":"omstreden datering van 65.000 jaar","chapters":[12]},{"id":"mungo","name":"Mungomeer","lat":-33.73,"lon":143.08,"role":"Mungo Lady en Mungo Man (ca. 40.000 jaar)","chapters":[12]},{"id":"gobeklitepe","name":"Göbekli Tepe","lat":37.22,"lon":38.92,"role":"T-pijlers, ca. 9500 v.Chr.","chapters":[12]},{"id":"karahantepe","name":"Karahan Tepe","lat":37.11,"lon":39.3,"role":"uit de rots gehouwen ruimte met pijlers en hoofd","chapters":[12]},{"id":"nyaenyae","name":"Nyae Nyae","lat":-19.4,"lon":20.6,"role":"woongebied van de Ju/'hoansi","chapters":[12]},{"id":"gamepass","name":"Game Pass Shelter (Drakensberg)","lat":-29.3,"lon":29.6,"role":"paneel met de stervende eland","chapters":[12]},{"id":"blombos","name":"Blombosgrot","lat":-34.41,"lon":21.22,"role":"gegraveerde oker (77.000) en tekening (73.000)","chapters":[12]},{"id":"trinil","name":"Trinil","lat":-7.37,"lon":111.36,"role":"gegraveerde schelp van Homo erectus","chapters":[12]},{"id":"egypte","name":"Egypte (Nijldal)","lat":25.7,"lon":32.64,"role":"Egyptische rekenkunde: Rhind- en Moskou-papyrus","chapters":[13]},{"id":"milete","name":"Milete","lat":37.53,"lon":27.28,"role":"Thales, begin van het Griekse bewijs","chapters":[13]},{"id":"kroton","name":"Kroton","lat":39.08,"lon":17.13,"role":"gemeenschap van Pythagoras","chapters":[13]},{"id":"syracuse","name":"Syracuse","lat":37.08,"lon":15.29,"role":"Archimedes","chapters":[13]},{"id":"nishapur","name":"Nishapur","lat":36.21,"lon":58.8,"role":"Omar Khayyam","chapters":[13]},{"id":"maragha","name":"Maragha","lat":37.39,"lon":46.24,"role":"sterrenwacht van al-Tusi","chapters":[13]},{"id":"milaan","name":"Milaan","lat":45.46,"lon":9.19,"role":"Saccheri, Euclides ab omni naevo vindicatus (1733)","chapters":[13]},{"id":"gottingen","name":"Göttingen","lat":51.54,"lon":9.93,"role":"Gauss, Riemann, Hilbert","chapters":[13,14]},{"id":"kazan","name":"Kazan","lat":55.79,"lon":49.12,"role":"Lobatsjevski publiceert de hyperbolische meetkunde (1829)","chapters":[13]},{"id":"marosvasarhely","name":"Marosvásárhely (Târgu Mureș)","lat":46.54,"lon":24.56,"role":"Bolyai's Appendix bij het Tentamen (1831/1832)","chapters":[13]},{"id":"bologna","name":"Bologna","lat":44.49,"lon":11.34,"role":"Beltrami's model (1868)","chapters":[13]},{"id":"erlangen","name":"Erlangen","lat":49.6,"lon":11,"role":"Kleins Erlanger programma (1872)","chapters":[13]},{"id":"giessen","name":"Giessen","lat":50.58,"lon":8.68,"role":"Pasch, Vorlesungen über neuere Geometrie (1882)","chapters":[13]},{"id":"turijn","name":"Turijn","lat":45.07,"lon":7.69,"role":"Peano","chapters":[13,14]},{"id":"halle","name":"Halle","lat":51.48,"lon":11.97,"role":"voordracht van Wiener (1891) die Hilbert inspireerde","chapters":[13,14]},{"id":"berlijn","name":"Berlijn","lat":52.52,"lon":13.4,"role":"Hilberts uitspraak over tafels, stoelen en bierpullen; Einsteins algemene relativiteit (1915)","chapters":[13]},{"id":"cork","name":"Cork","lat":51.9,"lon":-8.47,"role":"Boole, hoogleraar vanaf 1849","chapters":[14]},{"id":"braunschweig","name":"Braunschweig","lat":52.27,"lon":10.52,"role":"Dedekind, sneden en natuurlijke getallen","chapters":[14]},{"id":"konigsberg","name":"Königsberg (Kaliningrad)","lat":54.71,"lon":20.51,"role":"Gödels aankondiging (7-9-1930); Hilberts 'Wir müssen wissen' (8-9-1930)","chapters":[14]},{"id":"wenen","name":"Wenen","lat":48.21,"lon":16.37,"role":"Gödel","chapters":[14]},{"id":"moskou","name":"Moskou","lat":55.76,"lon":37.62,"role":"Kolmogorov","chapters":[14,15]},{"id":"princeton","name":"Princeton","lat":40.35,"lon":-74.66,"role":"Church; Turing (1936–1938)","chapters":[14,15,16]},{"id":"eindhoven","name":"Eindhoven","lat":51.44,"lon":5.48,"role":"De Bruijn, AUTOMATH (1967)","chapters":[14]},{"id":"stockholm","name":"Stockholm","lat":59.33,"lon":18.07,"role":"Martin-Löf","chapters":[14]},{"id":"goteborg","name":"Göteborg","lat":57.71,"lon":11.97,"role":"Agda (Chalmers)","chapters":[14,15]},{"id":"redmond","name":"Redmond","lat":47.67,"lon":-122.12,"role":"Lean (Microsoft Research)","chapters":[14]},{"id":"urbana","name":"Urbana (Illinois)","lat":40.11,"lon":-88.21,"role":"Appel en Haken, vierkleurenstelling (1976)","chapters":[14]},{"id":"bonn","name":"Bonn","lat":50.73,"lon":7.1,"role":"Scholze; Liquid Tensor Experiment","chapters":[14]},{"id":"praag","name":"Praag","lat":50.08,"lon":14.44,"role":"Gentzen sterft in gevangenschap (1945)","chapters":[14]},{"id":"harvard","name":"Cambridge (Massachusetts), Harvard","lat":42.37,"lon":-71.12,"role":"promotie van Voevodsky in 1992 bij David Kazhdan","chapters":[15]},{"id":"evanston","name":"Evanston, Northwestern University","lat":42.06,"lon":-87.68,"role":"Voevodsky associate professor eind jaren negentig","chapters":[15]},{"id":"beijing","name":"Beijing","lat":39.9,"lon":116.4,"role":"uitreiking Fieldsmedaille, 20 augustus 2002","chapters":[15]},{"id":"muenchen","name":"München, Ludwig-Maximilians-Universität","lat":48.15,"lon":11.58,"role":"eerste openbare presentatie van univalente grondslagen, november 2009","chapters":[15]},{"id":"oberwolfach","name":"Oberwolfach","lat":48.3,"lon":8.23,"role":"werkbijeenkomst 2011 waar de hogere inductieve typen ontstonden","chapters":[15]},{"id":"pittsburgh","name":"Pittsburgh, Carnegie Mellon University","lat":40.44,"lon":-79.94,"role":"Awodey en Warren: homotopiemodellen van identiteitstypen","chapters":[15]},{"id":"brussel","name":"Brussel","lat":50.85,"lon":4.35,"role":"Quantum Physics and Logic 2012: Schreiber en Shulman over cohesieve HoTT","chapters":[15]},{"id":"genua","name":"Genua","lat":44.41,"lon":8.93,"role":"werkbijeenkomst HoTT/UF, april 2025","chapters":[15]},{"id":"dresden","name":"Dresden","lat":51.05,"lon":13.74,"role":"Hladik 2004: Ethica I met een automatische redeneerder","chapters":[15,16]},{"id":"chiba","name":"Chiba (Open University of Japan)","lat":35.65,"lon":140.04,"role":"Nakamura's tegenmodellen in Lean 4 (2026)","chapters":[16]}],"persons":[{"id":"spinoza","name":"Baruch (Benedictus) de Spinoza","born":1632,"died":1677,"role":"filosoof, lenzenslijper","chapters":[1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,13,14,15,16]},{"id":"descartes","name":"René Descartes","born":1596,"died":1650,"role":"filosoof, woonde 1628–1649 in de Republiek","chapters":[1,3,5,13]},{"id":"voetius","name":"Gisbertus Voetius","born":1589,"died":1676,"role":"Utrechts theoloog, tegenstander van Descartes","chapters":[1]},{"id":"regius","name":"Henricus Regius","born":1598,"died":1679,"role":"Utrechts hoogleraar geneeskunde, cartesiaan","chapters":[1]},{"id":"arminius","name":"Jacobus Arminius","born":1560,"died":1609,"role":"Leids theoloog","chapters":[1]},{"id":"gomarus","name":"Franciscus Gomarus","born":1563,"died":1641,"role":"Leids theoloog","chapters":[1]},{"id":"oldenbarnevelt","name":"Johan van Oldenbarnevelt","born":1547,"died":1619,"role":"landsadvocaat van Holland","chapters":[1]},{"id":"grotius","name":"Hugo de Groot (Grotius)","born":1583,"died":1645,"role":"jurist, auteur van de Remonstrantie over de Joden","chapters":[1]},{"id":"pauw","name":"Adriaan Pauw","born":1585,"died":1653,"role":"Amsterdams pensionaris, lid van de commissie van 1615","chapters":[1]},{"id":"menasseh","name":"Menasseh ben Israel","born":1604,"died":1657,"role":"rabbijn en drukker in Amsterdam","chapters":[1,7]},{"id":"casearius","name":"Johannes Casearius","born":1642,"died":1677,"role":"student, Spinoza's leerling in Rijnsburg","chapters":[1,2,5]},{"id":"meyer","name":"Lodewijk Meyer","born":1629,"died":1681,"role":"arts, filosoof, toneelschrijver","chapters":[1,2,5,6]},{"id":"jelles","name":"Jarig Jelles","born":null,"died":1683,"role":"koopman, schrijver van de voorrede bij de nagelaten werken","chapters":[1,2,3,5]},{"id":"devries","name":"Simon Joosten de Vries","born":null,"died":1667,"role":"doopsgezind koopman, leider van de studiekring","chapters":[1,2,5,6]},{"id":"balling","name":"Pieter Balling","born":null,"died":1664,"role":"handelsagent, vertaler","chapters":[1,2,5,6]},{"id":"rieuwertsz","name":"Jan Rieuwertsz","born":null,"died":1687,"role":"boekverkoper en uitgever van Spinoza","chapters":[1,5,6]},{"id":"bouwmeester","name":"Johannes Bouwmeester","born":1630,"died":1680,"role":"arts, lid van Nil Volentibus Arduum","chapters":[1,2,5,6]},{"id":"glazemaker","name":"Jan Hendriksz Glazemaker","born":null,"died":1682,"role":"vertaler van de Nagelate schriften","chapters":[1,6]},{"id":"schuller","name":"Georg Hermann Schuller","born":1651,"died":1679,"role":"arts, medeverzorger van de Opera posthuma","chapters":[1,2,4]},{"id":"boreel","name":"Adam Boreel","born":1602,"died":1665,"role":"stichter van het Amsterdamse college","chapters":[1]},{"id":"galenus","name":"Galenus Abrahamsz","born":1622,"died":1706,"role":"doopsgezind predikant en arts","chapters":[1]},{"id":"vandenenden","name":"Franciscus van den Enden","born":1602,"died":1674,"role":"ex-jezuïet, Latijnleraar, radicaal-democraat","chapters":[1]},{"id":"koerbagh","name":"Adriaan Koerbagh","born":1632,"died":1669,"role":"jurist en arts, auteur van de Bloemhof","chapters":[1]},{"id":"dewitt","name":"Johan de Witt","born":1625,"died":1672,"role":"raadpensionaris van Holland, wiskundige","chapters":[1]},{"id":"cdewitt","name":"Cornelis de Witt","born":1623,"died":1672,"role":"broer van Johan","chapters":[1]},{"id":"vanschooten","name":"Frans van Schooten","born":1615,"died":1660,"role":"Leids wiskundige","chapters":[1,3,13]},{"id":"delacourt","name":"Pieter de la Court","born":1618,"died":1685,"role":"lakenkoopman, politiek schrijver","chapters":[1]},{"id":"willem3","name":"Willem III","born":1650,"died":1702,"role":"stadhouder vanaf 1672","chapters":[1]},{"id":"fabritius","name":"Johann Ludwig Fabritius","born":1632,"died":1696,"role":"Heidelbergs theoloog","chapters":[1,2]},{"id":"karlludwig","name":"Karl Ludwig van de Palts","born":1617,"died":1680,"role":"keurvorst","chapters":[1]},{"id":"stouppe","name":"Jean-Baptiste Stouppe","born":null,"died":null,"role":"Zwitsers officier en predikant in Franse dienst","chapters":[1]},{"id":"conde","name":"Lodewijk II van Bourbon, prins van Condé","born":1621,"died":1686,"role":"Frans bevelhebber","chapters":[1]},{"id":"vanderspijck","name":"Hendrick van der Spijck","born":null,"died":null,"role":"huisschilder, Spinoza's laatste hospes","chapters":[1]},{"id":"tydeman","name":"Daniel Harmensz Tydeman","born":null,"died":null,"role":"schilder, Spinoza's hospes in Voorburg","chapters":[1]},{"id":"homan","name":"Herman Dircksz Homan","born":null,"died":null,"role":"chirurgijn, Spinoza's hospes in Rijnsburg","chapters":[1]},{"id":"colerus","name":"Johannes Colerus","born":1647,"died":1707,"role":"luthers predikant, biograaf van Spinoza","chapters":[1]},{"id":"lucas","name":"Jean Maximilien Lucas","born":null,"died":null,"role":"hugenoot, biograaf van Spinoza","chapters":[1]},{"id":"leibniz","name":"Gottfried Wilhelm Leibniz","born":1646,"died":1716,"role":"filosoof, bezoeker in 1676","chapters":[1,2,4,14]},{"id":"stensen","name":"Niels Stensen","born":1638,"died":1686,"role":"anatoom, later bisschop","chapters":[1,2,5,6]},{"id":"vangent","name":"Pieter van Gent","born":1640,"died":1693,"role":"kopiist van de Ethica","chapters":[1,6]},{"id":"oldenburg","name":"Henry Oldenburg","born":null,"died":1677,"role":"secretaris van de Royal Society","chapters":[2,3,4,5,6,7]},{"id":"boyle","name":"Robert Boyle","born":1627,"died":1691,"role":"natuurkundige en scheikundige","chapters":[2]},{"id":"blijenbergh","name":"Willem van Blijenbergh","born":null,"died":1694,"role":"graanmakelaar in Dordrecht","chapters":[2]},{"id":"hudde","name":"Johannes Hudde","born":1628,"died":1704,"role":"wiskundige, burgemeester van Amsterdam","chapters":[2,3,4]},{"id":"vandermeer","name":"Johannes van der Meer","born":null,"died":null,"role":"koopman","chapters":[2]},{"id":"helvetius","name":"Johann Friedrich Helvetius","born":null,"died":null,"role":"Haags arts, alchemie","chapters":[2]},{"id":"velthuysen","name":"Lambert van Velthuysen","born":1622,"died":1685,"role":"Utrechts arts","chapters":[2]},{"id":"ostens","name":"Jacob Ostens","born":null,"died":null,"role":"doopsgezind chirurgijn","chapters":[2]},{"id":"graevius","name":"Johann Georg Graevius","born":1632,"died":1703,"role":"Utrechts hoogleraar","chapters":[2,4]},{"id":"boxel","name":"Hugo Boxel","born":null,"died":1680,"role":"oud-pensionaris van Gorinchem","chapters":[2]},{"id":"tschirnhaus","name":"Ehrenfried Walther von Tschirnhaus","born":1651,"died":1708,"role":"wiskundige","chapters":[2,4,5,6]},{"id":"huygens","name":"Christiaan Huygens","born":1629,"died":1695,"role":"natuurkundige","chapters":[2,3,4]},{"id":"burgh","name":"Albert Burgh","born":null,"died":1708,"role":"bekeerling, later franciscaan","chapters":[2]},{"id":"vanvloten","name":"Johannes van Vloten","born":1818,"died":1883,"role":"uitgever van Spinoza","chapters":[2]},{"id":"gebhardt","name":"Carl Gebhardt","born":1881,"died":1934,"role":"uitgever van Spinoza's Opera","chapters":[2]},{"id":"wolf","name":"Abraham Wolf","born":1876,"died":1948,"role":"vertaler van de briefwisseling","chapters":[2]},{"id":"huygens_sr","name":"Constantijn Huygens sr.","born":1596,"died":1687,"role":"dichter, secretaris van de stadhouders, bouwer van Hofwijck","chapters":[3]},{"id":"huygens_jr","name":"Constantijn Huygens jr.","born":1628,"died":1697,"role":"secretaris van Willem III, lenzenslijper, dagboekschrijver","chapters":[3]},{"id":"lodewijk","name":"Lodewijk Huygens","born":1631,"died":1699,"role":"broer en correspondent van Christiaan","chapters":[3]},{"id":"leeuwenhoek","name":"Antoni van Leeuwenhoek","born":1632,"died":1723,"role":"Delftse microscopist","chapters":[3,4]},{"id":"hooke","name":"Robert Hooke","born":1635,"died":1703,"role":"auteur van Micrographia (1665)","chapters":[3]},{"id":"klever","name":"Wim Klever","born":null,"died":null,"role":"Spinoza-onderzoeker, schreef over Spinoza en de optica","chapters":[3]},{"id":"thomasius","name":"Jakob Thomasius","born":1622,"died":1684,"role":"Leipziger hoogleraar, leermeester van Leibniz","chapters":[4]},{"id":"weigel","name":"Erhard Weigel","born":1625,"died":1699,"role":"wiskundige in Jena","chapters":[4,5]},{"id":"boineburg","name":"Johann Christian von Boineburg","born":1622,"died":1672,"role":"staatsman, beschermheer van Leibniz","chapters":[4]},{"id":"wachter","name":"Johann Georg Wachter","born":null,"died":null,"role":"theoloog die Spinoza met de Kabbala verbond","chapters":[4,7]},{"id":"laerke","name":"Mogens Lærke","born":null,"died":null,"role":"onderzoeker van Leibniz' lezing van Spinoza","chapters":[4]},{"id":"stewart","name":"Matthew Stewart","born":null,"died":null,"role":"auteur van The Courtier and the Heretic","chapters":[4]},{"id":"euclides","name":"Euclides","born":null,"died":null,"role":"wiskundige in Alexandrië, ca. 300 v.Chr.","chapters":[5,13]},{"id":"mersenne","name":"Marin Mersenne","born":1588,"died":1648,"role":"verzamelaar van de Tweede Bezwaren","chapters":[5]},{"id":"hobbes","name":"Thomas Hobbes","born":1588,"died":1679,"role":"filosoof","chapters":[5,13]},{"id":"aubrey","name":"John Aubrey","born":1626,"died":1697,"role":"biograaf van Hobbes","chapters":[5]},{"id":"arnauld","name":"Antoine Arnauld","born":1612,"died":1694,"role":"logicus van Port-Royal","chapters":[5,13]},{"id":"nicole","name":"Pierre Nicole","born":1625,"died":1695,"role":"logicus van Port-Royal","chapters":[5]},{"id":"pufendorf","name":"Samuel Pufendorf","born":1632,"died":1694,"role":"jurist","chapters":[5]},{"id":"wolfson","name":"Harry Austryn Wolfson","born":1887,"died":1974,"role":"historicus van de filosofie","chapters":[5,6,7]},{"id":"bennett","name":"Jonathan Bennett","born":1930,"died":null,"role":"filosoof","chapters":[5,6,15,16]},{"id":"curley","name":"Edwin Curley","born":null,"died":null,"role":"vertaler en interpretator van Spinoza","chapters":[5,6]},{"id":"nadler","name":"Steven Nadler","born":null,"died":null,"role":"Spinoza-biograaf en interpretator","chapters":[5,6,7]},{"id":"garrett","name":"Aaron Garrett","born":null,"died":null,"role":"interpretator van Spinoza's methode","chapters":[5,6]},{"id":"steenbakkers","name":"Piet Steenbakkers","born":null,"died":null,"role":"filoloog, tekstgeschiedenis van de Ethica","chapters":[5,6]},{"id":"spruit","name":"Leen Spruit","born":null,"died":null,"role":"vond het Vaticaanse handschrift","chapters":[5,6]},{"id":"totaro","name":"Pina Totaro","born":null,"died":null,"role":"identificeerde het Vaticaanse handschrift","chapters":[5,6]},{"id":"deleuze","name":"Gilles Deleuze","born":1925,"died":1995,"role":"filosoof","chapters":[5]},{"id":"hubner","name":"Karolina Hübner","born":null,"died":null,"role":"redacteur Cambridge Spinoza Lexicon","chapters":[5]},{"id":"steinberg","name":"Justin Steinberg","born":null,"died":null,"role":"redacteur Cambridge Spinoza Lexicon","chapters":[5]},{"id":"akkerman","name":"Fokke Akkerman","born":null,"died":null,"role":"mede-bezorger kritische uitgave 2020","chapters":[6]},{"id":"moreau","name":"Pierre-François Moreau","born":null,"died":null,"role":"Franse vertaling in de kritische uitgave","chapters":[6]},{"id":"gueroult","name":"Martial Gueroult","born":1891,"died":1976,"role":"objectieve lezing van de attributen","chapters":[6]},{"id":"dellarocca","name":"Michael Della Rocca","born":null,"died":null,"role":"lezing vanuit het principe van voldoende grond","chapters":[6,15]},{"id":"melamed","name":"Yitzhak Melamed","born":null,"died":null,"role":"verdedigt inherentie van de modi in God","chapters":[6]},{"id":"bayle","name":"Pierre Bayle","born":1647,"died":1706,"role":"criticus; Dictionnaire historique et critique","chapters":[6]},{"id":"crescas","name":"Chasdai Crescas","born":1340,"died":1411,"role":"Joodse filosoof; argument over het oneindige (hoofdstuk 9)","chapters":[6,7,9]},{"id":"maimonides","name":"Mozes Maimonides","born":1138,"died":1204,"role":"Joodse filosoof; liefde tot God en kennis (hoofdstuk 9)","chapters":[6,9]},{"id":"herrera","name":"Abraham Cohen de Herrera","born":1570,"died":1635,"role":"kabbalist in Amsterdam (hoofdstuk 8)","chapters":[6,7,8]},{"id":"michael","name":"Michael d'Espinosa","born":1588,"died":1654,"role":"koopman, vader van Spinoza","chapters":[7]},{"id":"hanna","name":"Hanna Debora d'Espinosa","born":null,"died":1638,"role":"moeder van Spinoza","chapters":[7]},{"id":"esther","name":"Esther Fernand","born":null,"died":1653,"role":"stiefmoeder van Spinoza","chapters":[7]},{"id":"gabriel","name":"Gabriel de Spinoza","born":1634,"died":null,"role":"broer en compagnon","chapters":[7]},{"id":"isaac_sp","name":"Isaac de Spinoza","born":null,"died":1649,"role":"oudere broer","chapters":[7]},{"id":"miriam","name":"Miriam de Spinoza","born":null,"died":null,"role":"zuster, gehuwd met Samuel de Caceres","chapters":[7]},{"id":"rebecca","name":"Rebecca de Spinoza","born":null,"died":null,"role":"zuster, later gehuwd met Samuel de Caceres","chapters":[7]},{"id":"morteira","name":"Saul Levi Morteira","born":1596,"died":1660,"role":"opperrabbijn, leider van de school","chapters":[7]},{"id":"aboab","name":"Isaac Aboab da Fonseca","born":1605,"died":1693,"role":"rabbijn, vertaler van Herrera, aanhanger van Sabbatai","chapters":[7]},{"id":"sarug","name":"Israel Sarug","born":null,"died":null,"role":"verspreider van de Lurianische Kabbala","chapters":[7,8]},{"id":"dacosta","name":"Uriel da Costa (Gabriel da Costa)","born":1585,"died":1640,"role":"criticus van de mondelinge wet","chapters":[7]},{"id":"prado","name":"Juan (Daniel) de Prado","born":1612,"died":1669,"role":"arts, gebannen 1658","chapters":[7]},{"id":"orobio","name":"Isaac Orobio de Castro","born":1617,"died":1687,"role":"arts, apologeet, criticus van Prado en Spinoza","chapters":[7]},{"id":"almansur","name":"Ahmad al-Mansur","born":null,"died":null,"role":"sultan van Marokko","chapters":[7]},{"id":"essex","name":"Robert Devereux, graaf van Essex","born":null,"died":null,"role":"bevelhebber bij de inname van Cádiz","chapters":[7]},{"id":"knorr","name":"Christian Knorr von Rosenroth","born":null,"died":null,"role":"christelijk hebraïcus, Kabbala denudata","chapters":[7]},{"id":"spaeth","name":"Johann Peter Spaeth (Moses Germanus)","born":null,"died":1701,"role":"bekeerling tot het jodendom, verdediger van de Kabbala","chapters":[7]},{"id":"sabbatai","name":"Sabbatai Zvi","born":1626,"died":1676,"role":"messiasclaimant","chapters":[7]},{"id":"beltran","name":"Miquel Beltrán","born":null,"died":null,"role":"onderzoeker van Herrera en Spinoza","chapters":[7]},{"id":"idel","name":"Moshe Idel","born":null,"died":null,"role":"Kabbala-onderzoeker","chapters":[7,8]},{"id":"scholem","name":"Gershom Scholem","born":null,"died":null,"role":"Kabbala-onderzoeker","chapters":[7,8]},{"id":"karo","name":"Joseph Karo","born":1488,"died":1575,"role":"halachist en mysticus","chapters":[8]},{"id":"alkabetz","name":"Salomo Alkabetz","born":null,"died":null,"role":"kabbalist, dichter van Lecha dodi","chapters":[8]},{"id":"cordovero","name":"Moses Cordovero","born":1522,"died":1570,"role":"systematisch kabbalist","chapters":[8]},{"id":"luria","name":"Isaac Luria (de Ari)","born":1534,"died":1572,"role":"kabbalist","chapters":[8]},{"id":"vital","name":"Chaim Vital","born":1542,"died":1620,"role":"leerling en optekenaar van Luria","chapters":[8]},{"id":"dafano","name":"Menachem Azaria da Fano","born":null,"died":null,"role":"Italiaans kabbalist, leerling van Sarug","chapters":[8]},{"id":"bar_jochai","name":"Sjimon bar Jochai","born":null,"died":null,"role":"rabbijn uit de 2e eeuw, traditionele auteur van de Zohar","chapters":[8]},{"id":"de_leon","name":"Mozes de León","born":1240,"died":1305,"role":"kabbalist, waarschijnlijke auteur of redacteur van de Zohar","chapters":[8]},{"id":"isaac_akko","name":"Isaac van Akko","born":null,"died":null,"role":"kabbalist, getuige over de herkomst van de Zohar","chapters":[8]},{"id":"gikatilla","name":"Joseph Gikatilla","born":1248,"died":1305,"role":"kabbalist","chapters":[8]},{"id":"abulafia","name":"Abraham Abulafia","born":1240,"died":1291,"role":"stichter van de profetische Kabbala","chapters":[8]},{"id":"azriel","name":"Azriël van Girona","born":1160,"died":1238,"role":"kabbalist","chapters":[8]},{"id":"ezra","name":"Ezra van Girona","born":null,"died":null,"role":"kabbalist","chapters":[8]},{"id":"nachmanides","name":"Nachmanides (Mozes ben Nachman)","born":1194,"died":1270,"role":"talmudist, bijbeluitlegger, kabbalist","chapters":[8]},{"id":"christiani","name":"Pablo Christiani","born":null,"died":null,"role":"dominicaan, tegenstander in het dispuut van 1263","chapters":[8]},{"id":"jacobus","name":"Jacobus I van Aragon","born":null,"died":null,"role":"koning, voorzitter van het dispuut","chapters":[8]},{"id":"rabad","name":"Abraham ben David van Posquières (Rabad)","born":null,"died":null,"role":"talmudist, vader van Isaac de Blinde","chapters":[8]},{"id":"isaac_blind","name":"Isaac de Blinde","born":1160,"died":1235,"role":"eerste leraar van een samenhangende sefirot-leer","chapters":[8]},{"id":"ricius","name":"Paulus Ricius","born":null,"died":null,"role":"vertaler van Gikatilla in het Latijn","chapters":[8]},{"id":"reuchlin","name":"Johannes Reuchlin","born":null,"died":null,"role":"christelijk kabbalist","chapters":[8]},{"id":"pico","name":"Giovanni Pico della Mirandola","born":null,"died":null,"role":"humanist, grondlegger van de christelijke Kabbala","chapters":[8]},{"id":"liebes","name":"Yehuda Liebes","born":null,"died":null,"role":"Zohar-onderzoeker","chapters":[8]},{"id":"saadia","name":"Saadia Gaon","born":882,"died":942,"role":"gaon van Sura, filosoof, bijbelvertaler","chapters":[9,10]},{"id":"hunayn","name":"Hunayn ibn Ishaq","born":809,"died":873,"role":"christelijk arts en vertaler in Bagdad","chapters":[9]},{"id":"alkindi","name":"al-Kindi","born":null,"died":870,"role":"filosoof; kring van de Theologie van Aristoteles","chapters":[9]},{"id":"israeli","name":"Isaac Israeli","born":855,"died":955,"role":"arts en neoplatoons filosoof in Kairouan","chapters":[9,10]},{"id":"gabirol","name":"Salomo ibn Gabirol (Avicebron)","born":1021,"died":1058,"role":"dichter en filosoof, Fons vitae, Keter Malchut","chapters":[9]},{"id":"bahya","name":"Bahya ibn Paquda","born":null,"died":null,"role":"auteur van De plichten van het hart (ca. 1080)","chapters":[9]},{"id":"halevi","name":"Juda Halevi","born":1075,"died":1141,"role":"dichter, auteur van de Kuzari","chapters":[9]},{"id":"ibnezra","name":"Abraham ibn Ezra","born":1089,"died":1167,"role":"bijbelcommentator, wiskundige, astronoom","chapters":[9]},{"id":"avicenna","name":"Avicenna (Ibn Sina)","born":980,"died":1037,"role":"filosoof en arts","chapters":[9]},{"id":"averroes","name":"Averroes (Ibn Rushd)","born":1126,"died":1198,"role":"filosoof, commentator op Aristoteles","chapters":[9]},{"id":"gersonides","name":"Gersonides (Levi ben Gerson)","born":1288,"died":1344,"role":"filosoof en astronoom","chapters":[9]},{"id":"delmedigo","name":"Elia del Medigo","born":1458,"died":1493,"role":"Joods averroïst in Padua","chapters":[9]},{"id":"abrahammaimonides","name":"Abraham Maimonides","born":1186,"died":1237,"role":"nagid, leider van de Joodse soefi-beweging","chapters":[9]},{"id":"obadja","name":"Obadja Maimonides","born":null,"died":null,"role":"kleinzoon van Abraham, auteur van het Traktaat van de vijver","chapters":[9]},{"id":"ibnarabi","name":"Ibn Arabi","born":1165,"died":1240,"role":"soefi-denker","chapters":[9]},{"id":"munk","name":"Salomon Munk","born":null,"died":null,"role":"oriëntalist; identificeerde Avicebron in 1846","chapters":[9]},{"id":"schechter","name":"Solomon Schechter","born":null,"died":null,"role":"bracht de Geniza naar Cambridge","chapters":[9]},{"id":"goitein","name":"Shlomo Dov Goitein","born":1900,"died":1985,"role":"historicus van de Geniza","chapters":[9]},{"id":"benyiju","name":"Abraham ben Yiju","born":1100,"died":null,"role":"koopman in India","chapters":[9]},{"id":"ibnkhordadbeh","name":"Ibn Khordadbeh","born":null,"died":null,"role":"Perzisch ambtenaar en geograaf","chapters":[9]},{"id":"rabban","name":"Joseph Rabban","born":null,"died":null,"role":"Joodse koopman in Kodungallur","chapters":[9]},{"id":"brahmagupta","name":"Brahmagupta","born":598,"died":668,"role":"Indiase astronoom en wiskundige","chapters":[9,11]},{"id":"alkhwarizmi","name":"al-Khwarizmi","born":null,"died":null,"role":"wiskundige in Bagdad, ca. 825","chapters":[9]},{"id":"burzoy","name":"Burzoy","born":null,"died":null,"role":"Perzische arts, vertaler van de Panchatantra","chapters":[9]},{"id":"ibnalmuqaffa","name":"Ibn al-Muqaffa'","born":null,"died":757,"role":"Arabische bewerker van Kalila wa-Dimna","chapters":[9]},{"id":"capua","name":"Johannes van Capua","born":null,"died":null,"role":"vertaler van het Directorium humanae vitae","chapters":[9]},{"id":"alexander","name":"Alexander de Grote","born":-356,"died":-323,"role":"stichter van Alexandrië","chapters":[10]},{"id":"ptolemaeus2","name":"Ptolemaeus II Philadelphus","born":null,"died":-246,"role":"koning van Egypte; Turamaya in Ashoka's edict","chapters":[10]},{"id":"philo","name":"Philo van Alexandrië","born":-20,"died":50,"role":"Joods filosoof, leer van de Logos","chapters":[10]},{"id":"ammonius","name":"Ammonius Saccas","born":null,"died":242,"role":"leraar van Plotinus in Alexandrië","chapters":[10]},{"id":"plotinus","name":"Plotinus","born":204,"died":270,"role":"grondlegger van het neoplatonisme, Enneaden","chapters":[10]},{"id":"porphyrius","name":"Porphyrius","born":234,"died":305,"role":"leerling en uitgever van Plotinus","chapters":[10]},{"id":"proclus","name":"Proclus","born":412,"died":485,"role":"hoofd van de Platonische school in Athene, Elementen van de theologie","chapters":[10,13]},{"id":"damascius","name":"Damascius","born":null,"died":null,"role":"laatste hoofd van de school in Athene","chapters":[10]},{"id":"valentinus","name":"Valentinus","born":null,"died":null,"role":"gnostisch leraar in Alexandrië, tweede eeuw","chapters":[10]},{"id":"ficino","name":"Marsilio Ficino","born":1433,"died":1499,"role":"vertaler van de Hermetica","chapters":[10]},{"id":"megasthenes","name":"Megasthenes","born":null,"died":-290,"role":"Grieks gezant in Pataliputra, Indica","chapters":[10]},{"id":"ashoka","name":"Ashoka","born":null,"died":-232,"role":"Mauryakoning, rotsedicten","chapters":[10]},{"id":"kalanos","name":"Kalanos","born":null,"died":-323,"role":"Indiase gymnosofist bij Alexanders leger","chapters":[10]},{"id":"pyrrho","name":"Pyrrho van Elis","born":-360,"died":-270,"role":"scepticus, reisde mee naar India","chapters":[10]},{"id":"clemens","name":"Clemens van Alexandrië","born":null,"died":null,"role":"kerkvader, Stromata (ca. 200)","chapters":[10]},{"id":"nebukadnezar","name":"Nebukadnezar II","born":null,"died":-562,"role":"koning van Babylon","chapters":[10]},{"id":"cyrus","name":"Cyrus de Grote","born":null,"died":-530,"role":"Perzische koning, nam Babylon in 539 v.Chr.","chapters":[10]},{"id":"nehemia","name":"Nehemia","born":null,"died":null,"role":"Perzisch hoveling, herstelde Jeruzalem (445 v.Chr.)","chapters":[10]},{"id":"enmeduranki","name":"Enmeduranki","born":null,"died":null,"role":"mythische koning van Sippar, voorbeeld voor Henoch","chapters":[10]},{"id":"henoch","name":"Henoch","born":null,"died":null,"role":"zevende vanaf Adam; ontvanger van hemelse kennis","chapters":[10]},{"id":"berossus","name":"Berossus","born":null,"died":null,"role":"Babylonische priester, Babyloniaca (begin derde eeuw v.Chr.)","chapters":[10]},{"id":"meton","name":"Meton","born":null,"died":null,"role":"Atheens astronoom, 432 v.Chr.","chapters":[10]},{"id":"ptolemaeus","name":"Claudius Ptolemaeus","born":null,"died":null,"role":"astronoom in Alexandrië, Almagest","chapters":[10]},{"id":"aquinas","name":"Thomas van Aquino","born":null,"died":1274,"role":"herkende Proclus als bron van de Liber de causis","chapters":[10]},{"id":"hillel2","name":"Hillel II","born":null,"died":null,"role":"volgens de traditie grondlegger van de vaste Joodse kalender (ca. 359)","chapters":[10]},{"id":"babylonische_astronomen","name":"Babylonische astronomen (‘Chaldeeën’)","born":null,"died":null,"role":"waarnemers en rekenaars van de hemel, 7e–1e eeuw v.Chr.","chapters":[10]},{"id":"sargon","name":"Sargon van Akkad","born":null,"died":-2279,"role":"stichter van het Akkadische rijk","chapters":[11]},{"id":"naramsin","name":"Naram-Sin","born":null,"died":null,"role":"kleinzoon van Sargon","chapters":[11]},{"id":"enheduanna","name":"Enheduanna","born":null,"died":null,"role":"dochter van Sargon, hogepriesteres in Ur, oudst bekende auteur","chapters":[11]},{"id":"gudea","name":"Gudea van Lagash","born":null,"died":null,"role":"heerser (ca. 2100 v.Chr.) die goud en carneool uit Meluhha ontving","chapters":[11]},{"id":"shuilishu","name":"Shu-ilishu","born":null,"died":null,"role":"tolk van Meluhha","chapters":[11]},{"id":"sahni","name":"Daya Ram Sahni","born":1879,"died":1939,"role":"opgraver van Harappa","chapters":[11]},{"id":"banerji","name":"Rakhal Das Banerji","born":1885,"died":1930,"role":"ontdekker van Mohenjo-daro","chapters":[11]},{"id":"marshall","name":"John Marshall","born":1876,"died":1958,"role":"directeur Archaeological Survey of India","chapters":[11]},{"id":"kenoyer","name":"Jonathan Mark Kenoyer","born":null,"died":null,"role":"Indusarcheoloog, Harappa","chapters":[11]},{"id":"possehl","name":"Gregory L. Possehl","born":1941,"died":2011,"role":"Indusarcheoloog","chapters":[11]},{"id":"parpola","name":"Asko Parpola","born":1941,"died":null,"role":"onderzoeker van het Indusschrift","chapters":[11]},{"id":"mahadevan","name":"Iravatham Mahadevan","born":1930,"died":2018,"role":"epigraaf, concordantie van het Indusschrift","chapters":[11]},{"id":"chanda","name":"Ramaprasad Chanda","born":1873,"died":1942,"role":"archeoloog; kayotsarga-lezing","chapters":[11]},{"id":"shinde","name":"Vasant Shinde","born":null,"died":null,"role":"archeoloog, Rakhigarhi-genoom","chapters":[11]},{"id":"rishabha","name":"Rishabha (Adinatha)","born":null,"died":null,"role":"eerste tirthankara volgens de Jaina-traditie","chapters":[11]},{"id":"parshva","name":"Parshva","born":null,"died":null,"role":"23e tirthankara, 9e/8e eeuw v.Chr.","chapters":[11]},{"id":"mahavira","name":"Mahavira","born":null,"died":-527,"role":"24e tirthankara (traditionele datering)","chapters":[11]},{"id":"baudhayana","name":"Baudhayana","born":null,"died":null,"role":"auteur van de oudste Sulba-sutra","chapters":[11]},{"id":"pingala","name":"Pingala","born":null,"died":null,"role":"auteur van de Chandahshastra","chapters":[11]},{"id":"konstapel","name":"J. (Hans) Konstapel","born":null,"died":null,"role":"auteur van de onderzoekslijn op constable.blog","chapters":[11,12,15,16]},{"id":"hublin","name":"Jean-Jacques Hublin","born":1953,"died":null,"role":"paleoantropoloog, Jebel Irhoud","chapters":[12]},{"id":"schlebusch","name":"Carina Schlebusch","born":null,"died":null,"role":"geneticus, oude genomen uit Zuidelijk Afrika","chapters":[12]},{"id":"lambeck","name":"Kurt Lambeck","born":1941,"died":null,"role":"geofysicus, zeespiegelreconstructies","chapters":[12]},{"id":"mellars","name":"Paul Mellars","born":1939,"died":2022,"role":"archeoloog, zuidelijke route","chapters":[12]},{"id":"ambrose","name":"Stanley Ambrose","born":null,"died":null,"role":"antropoloog, Toba-flessenhals","chapters":[12]},{"id":"petraglia","name":"Michael Petraglia","born":null,"died":null,"role":"archeoloog, Jwalapuram","chapters":[12]},{"id":"thangaraj","name":"Kumarasamy Thangaraj","born":null,"died":null,"role":"geneticus, Andamanezen","chapters":[12]},{"id":"clarkson","name":"Chris Clarkson","born":null,"died":null,"role":"archeoloog, Madjedbebe","chapters":[12]},{"id":"bowler","name":"Jim Bowler","born":1930,"died":null,"role":"geoloog, ontdekker van Mungo Lady en Mungo Man","chapters":[12]},{"id":"norris","name":"Ray Norris","born":null,"died":null,"role":"astronoom, Aboriginal-astronomie","chapters":[12]},{"id":"harney","name":"Bill Yidumduma Harney","born":null,"died":null,"role":"Wardaman-oudste","chapters":[12]},{"id":"schmidt","name":"Klaus Schmidt","born":1953,"died":2014,"role":"opgraver van Göbekli Tepe","chapters":[12]},{"id":"karul","name":"Necmi Karul","born":null,"died":null,"role":"opgraver van Karahan Tepe","chapters":[12]},{"id":"katz","name":"Richard Katz","born":null,"died":null,"role":"psycholoog, Boiling Energy","chapters":[12]},{"id":"lee","name":"Richard B. Lee","born":1937,"died":null,"role":"antropoloog van de Ju/'hoansi","chapters":[12]},{"id":"nisa","name":"Nisa","born":null,"died":null,"role":"Ju/'hoan-vrouw, verteller bij Shostak","chapters":[12]},{"id":"lewiswilliams","name":"David Lewis-Williams","born":1934,"died":null,"role":"archeoloog, trance-lezing van San-rotskunst","chapters":[12]},{"id":"solomon","name":"Anne Solomon","born":null,"died":null,"role":"archeologe, critica van de trance-lezing","chapters":[12]},{"id":"henshilwood","name":"Christopher Henshilwood","born":null,"died":null,"role":"archeoloog, Blombos","chapters":[12]},{"id":"joordens","name":"José Joordens","born":null,"died":null,"role":"archeologe, Trinil-schelp","chapters":[12]},{"id":"dubois","name":"Eugène Dubois","born":1858,"died":1940,"role":"verzamelaar van de Trinil-vondsten","chapters":[12]},{"id":"ahmes","name":"Ahmes","born":null,"died":null,"role":"Egyptische schrijver van de Rhind-papyrus","chapters":[13]},{"id":"thales","name":"Thales van Milete","born":-624,"died":-547,"role":"eerste Griekse meetkundige aan wie bewijzen worden toegeschreven","chapters":[13]},{"id":"pythagoras","name":"Pythagoras van Samos","born":-570,"died":-495,"role":"stichter van de pythagoreïsche school","chapters":[13]},{"id":"plato","name":"Plato","born":-427,"died":-347,"role":"filosoof, stichter van de Academie","chapters":[13]},{"id":"aristoteles","name":"Aristoteles","born":-384,"died":-322,"role":"filosoof; theorie van het bewijs in de Analytica Posteriora","chapters":[13]},{"id":"eudoxus","name":"Eudoxus van Knidos","born":-408,"died":-355,"role":"verhoudingsleer en uitputtingsmethode","chapters":[13]},{"id":"archimedes","name":"Archimedes","born":-287,"died":-212,"role":"wiskundige; grenzen voor π","chapters":[13]},{"id":"alhaytham","name":"Ibn al-Haytham","born":965,"died":1040,"role":"wiskundige en opticus; poging tot bewijs van het vijfde postulaat","chapters":[13]},{"id":"khayyam","name":"Omar Khayyam","born":1048,"died":1131,"role":"dichter en wiskundige; vierhoek met gelijke opstaande zijden","chapters":[13]},{"id":"tusi","name":"Nasir al-Din al-Tusi","born":1201,"died":1274,"role":"astronoom en wiskundige; kritiek op parallellenbewijzen","chapters":[13]},{"id":"clavius","name":"Christophorus Clavius","born":1538,"died":1612,"role":"jezuïet, invloedrijke Euclides-uitgave","chapters":[13]},{"id":"pascal","name":"Blaise Pascal","born":1623,"died":1662,"role":"De l'esprit géométrique","chapters":[13]},{"id":"saccheri","name":"Girolamo Saccheri","born":1667,"died":1733,"role":"jezuïet; afleidingen uit de hypothese van de scherpe hoek","chapters":[13]},{"id":"lambert","name":"Johann Heinrich Lambert","born":1728,"died":1777,"role":"Theorie der Parallellinien","chapters":[13]},{"id":"playfair","name":"John Playfair","born":1748,"died":1819,"role":"bekende formulering van het parallellenaxioma","chapters":[13]},{"id":"gauss","name":"Carl Friedrich Gauss","born":1777,"died":1855,"role":"vond de niet-euclidische meetkunde, publiceerde niet","chapters":[13]},{"id":"lobatsjevski","name":"Nikolaj Lobatsjevski","born":1792,"died":1856,"role":"publiceerde de hyperbolische meetkunde (1829)","chapters":[13]},{"id":"bolyai","name":"János Bolyai","born":1802,"died":1860,"role":"onafhankelijke ontdekker van de hyperbolische meetkunde","chapters":[13]},{"id":"riemann","name":"Bernhard Riemann","born":1826,"died":1866,"role":"gekromde ruimten van willekeurige dimensie","chapters":[13]},{"id":"beltrami","name":"Eugenio Beltrami","born":1835,"died":1900,"role":"model op de pseudosfeer","chapters":[13]},{"id":"klein","name":"Felix Klein","born":1849,"died":1925,"role":"model van het hyperbolische vlak; Erlanger programma","chapters":[13,16]},{"id":"pasch","name":"Moritz Pasch","born":1843,"died":1930,"role":"axioma van Pasch; bewijs zonder figuur","chapters":[13]},{"id":"peano","name":"Giuseppe Peano","born":1858,"died":1932,"role":"axioma's van de rekenkunde; symbolische notatie","chapters":[13,14]},{"id":"hilbert","name":"David Hilbert","born":1862,"died":1943,"role":"Grundlagen der Geometrie; 23 problemen","chapters":[13,14,16]},{"id":"einstein","name":"Albert Einstein","born":1879,"died":1955,"role":"algemene relativiteitstheorie met Riemanns meetkunde","chapters":[13,14]},{"id":"boole","name":"George Boole","born":1815,"died":1864,"role":"logica als algebra","chapters":[14]},{"id":"demorgan","name":"Augustus De Morgan","born":1806,"died":1871,"role":"wetten van De Morgan; logica van betrekkingen","chapters":[14]},{"id":"shannon","name":"Claude Shannon","born":1916,"died":2001,"role":"Booles algebra in schakelingen (1938)","chapters":[14]},{"id":"frege","name":"Gottlob Frege","born":1848,"died":1925,"role":"Begriffsschrift; kwantoren; logicisme","chapters":[14]},{"id":"cantor","name":"Georg Cantor","born":1845,"died":1918,"role":"verzamelingenleer; soorten oneindig","chapters":[14]},{"id":"dedekind","name":"Richard Dedekind","born":1831,"died":1916,"role":"sneden; definitie van oneindig; natuurlijke getallen","chapters":[14]},{"id":"russell","name":"Bertrand Russell","born":1872,"died":1970,"role":"paradox; typetheorie; Principia Mathematica","chapters":[14]},{"id":"whitehead","name":"Alfred North Whitehead","born":1861,"died":1947,"role":"mede-auteur Principia Mathematica","chapters":[14]},{"id":"zermelo","name":"Ernst Zermelo","born":1871,"died":1953,"role":"keuzeaxioma; axioma's van de verzamelingenleer","chapters":[14]},{"id":"godel","name":"Kurt Gödel","born":1906,"died":1978,"role":"volledigheid en onvolledigheid","chapters":[14]},{"id":"gentzen","name":"Gerhard Gentzen","born":1909,"died":1945,"role":"natuurlijk afleiden; consistentie van de rekenkunde","chapters":[14]},{"id":"turing","name":"Alan Turing","born":1912,"died":1954,"role":"Turingmachine; stopprobleem","chapters":[14]},{"id":"church","name":"Alonzo Church","born":1903,"died":1995,"role":"lambdacalculus; eenvoudige typetheorie","chapters":[14]},{"id":"brouwer","name":"L.E.J. Brouwer","born":1881,"died":1966,"role":"intuïtionisme","chapters":[14]},{"id":"weyl","name":"Hermann Weyl","born":1885,"died":1955,"role":"koos in 1921 voor Brouwer","chapters":[14]},{"id":"heyting","name":"Arend Heyting","born":1898,"died":1980,"role":"formaliseerde de intuïtionistische logica","chapters":[14]},{"id":"kolmogorov","name":"Andrej Kolmogorov","born":1903,"died":1987,"role":"logica als probleemoplossing","chapters":[14]},{"id":"curry","name":"Haskell Curry","born":1900,"died":1982,"role":"combinatoren; typen als axioma's","chapters":[14]},{"id":"howard","name":"William Howard","born":null,"died":null,"role":"proposities als typen (1969)","chapters":[14]},{"id":"debruijn","name":"Nicolaas Govert de Bruijn","born":1918,"died":2012,"role":"AUTOMATH","chapters":[14]},{"id":"vanbenthemjutting","name":"L.S. (Bert) van Benthem Jutting","born":null,"died":null,"role":"controleerde Landau's Grundlagen in AUTOMATH","chapters":[14]},{"id":"martinlof","name":"Per Martin-Löf","born":1942,"died":null,"role":"intuïtionistische typetheorie; identiteitstypen","chapters":[14,15]},{"id":"coquand","name":"Thierry Coquand","born":null,"died":null,"role":"calculus van constructies (met Huet)","chapters":[14,15]},{"id":"demoura","name":"Leonardo de Moura","born":null,"died":null,"role":"ontwerper van Lean","chapters":[14]},{"id":"paulson","name":"Lawrence Paulson","born":null,"died":null,"role":"ontwerper van Isabelle","chapters":[14]},{"id":"gonthier","name":"Georges Gonthier","born":null,"died":null,"role":"vierkleurenstelling en Feit–Thompson in Coq","chapters":[14]},{"id":"hales","name":"Thomas Hales","born":null,"died":null,"role":"vermoeden van Kepler; Flyspeck","chapters":[14]},{"id":"scholze","name":"Peter Scholze","born":1987,"died":null,"role":"uitdaging van het Liquid Tensor Experiment","chapters":[14]},{"id":"voevodsky","name":"Vladimir Voevodsky","born":1966,"died":2017,"role":"wiskundige, Fieldsmedaille 2002, grondlegger van de univalente grondslagen","chapters":[15,16]},{"id":"kapranov","name":"Michail Kapranov","born":null,"died":null,"role":"wiskundige, co-auteur van het artikel van 1989","chapters":[15]},{"id":"simpson","name":"Carlos Simpson","born":null,"died":null,"role":"wiskundige die in 1998 het resultaat van Kapranov en Voevodsky betwijfelde","chapters":[15]},{"id":"deligne","name":"Pierre Deligne","born":null,"died":null,"role":"meetkundige aan het IAS die Voevodsky's redeneringen controleerde","chapters":[15]},{"id":"suslin","name":"Andrei Suslin","born":null,"died":null,"role":"wiskundige; vond de fout in Blochs artikel van 1986","chapters":[15]},{"id":"grayson","name":"Daniel Grayson","born":null,"died":null,"role":"wiskundige, vriend en medewerker van Voevodsky","chapters":[15]},{"id":"morel","name":"Fabien Morel","born":null,"died":null,"role":"mede-auteur van de A¹-homotopietheorie","chapters":[15]},{"id":"poincare","name":"Henri Poincaré","born":1854,"died":1912,"role":"wiskundige, bedenker van de fundamentaalgroep","chapters":[15]},{"id":"hopf","name":"Heinz Hopf","born":null,"died":null,"role":"topoloog, Hopf-vezeling (1931)","chapters":[15]},{"id":"grothendieck","name":"Alexander Grothendieck","born":null,"died":null,"role":"meetkundige; motieven, topoi, homotopiehypothese","chapters":[15]},{"id":"eilenberg","name":"Samuel Eilenberg","born":null,"died":null,"role":"mede-grondlegger van de categorietheorie","chapters":[15]},{"id":"maclane","name":"Saunders Mac Lane","born":null,"died":null,"role":"mede-grondlegger van de categorietheorie","chapters":[15]},{"id":"lawvere","name":"F. William Lawvere","born":null,"died":null,"role":"categorietheoreticus; elementaire topos, cohesie","chapters":[15]},{"id":"hofmann","name":"Martin Hofmann","born":null,"died":null,"role":"informaticus; groupoïdemodel (met Streicher)","chapters":[15]},{"id":"streicher","name":"Thomas Streicher","born":null,"died":null,"role":"logicus; groupoïdemodel (met Hofmann)","chapters":[15]},{"id":"awodey","name":"Steve Awodey","born":null,"died":null,"role":"logicus; homotopiemodellen, organisator speciaal jaar","chapters":[15]},{"id":"warren","name":"Michael Warren","born":null,"died":null,"role":"logicus; homotopiemodellen, hogere inductieve typen","chapters":[15]},{"id":"shulman","name":"Michael Shulman","born":null,"died":null,"role":"wiskundige; hogere inductieve typen, π₁(S¹), cohesieve HoTT, Narya","chapters":[15]},{"id":"lumsdaine","name":"Peter LeFanu Lumsdaine","born":null,"died":null,"role":"wiskundige; eerste implementatie van hogere inductieve typen","chapters":[15]},{"id":"licata","name":"Dan Licata","born":null,"died":null,"role":"informaticus; bewijs van π₁(S¹) = ℤ (met Shulman)","chapters":[15]},{"id":"mortberg","name":"Anders Mörtberg","born":null,"died":null,"role":"informaticus; kubische typetheorie, Cubical Agda","chapters":[15,16]},{"id":"schreiber","name":"Urs Schreiber","born":null,"died":null,"role":"wiskundig natuurkundige; cohesieve en modale HoTT","chapters":[15]},{"id":"rijke","name":"Egbert Rijke","born":null,"died":null,"role":"wiskundige; leerboek Introduction to Homotopy Type Theory (2025)","chapters":[15]},{"id":"riehl","name":"Emily Riehl","born":null,"died":null,"role":"wiskundige; synthetische ∞-categorietheorie","chapters":[15]},{"id":"jarrett","name":"Charles Jarrett","born":null,"died":null,"role":"filosoof; formalisering van Ethica I (1978)","chapters":[15,16]},{"id":"friedman","name":"Joel I. Friedman","born":null,"died":null,"role":"filosoof; logische analyse van de Ethica (1978, 1986)","chapters":[15]},{"id":"hladik","name":"Jan Hladik","born":null,"died":null,"role":"informaticus; Ethica I met automatische redeneerder (2004)","chapters":[15,16]},{"id":"sierra","name":"Pablo Sierra Márquez","born":null,"died":null,"role":"logicus; formalisering van Ethica I (2017)","chapters":[15,16]},{"id":"horner","name":"Jack K. Horner","born":null,"died":null,"role":"onderzoeker; computeranalyse van het godsbewijs (2019)","chapters":[15,16]},{"id":"nakamura","name":"Yuki Nakamura","born":null,"died":null,"role":"auteur; tegenmodellen in Lean 4 (2026)","chapters":[15,16]},{"id":"fiske","name":"Alan Page Fiske","born":null,"died":null,"role":"antropoloog, vier relatievormen","chapters":[16]},{"id":"ahrens","name":"Benedikt Ahrens","born":null,"died":null,"role":"univalente categorieën","chapters":[16]}],"events":[{"year":-485000,"label":"Zigzag op een schelp in Trinil (540.000–430.000 jaar geleden)","place":"trinil","note":35,"chapter":12},{"year":-313000,"label":"Fossielen van Jebel Irhoud (ca. 315.000 jaar geleden)","place":"jebelirhoud","note":1,"chapter":12},{"year":-303000,"label":"Eerste splitsing binnen de moderne mensheid (350.000–260.000 jaar geleden)","place":null,"note":2,"chapter":12},{"year":-183000,"label":"Moderne mens in de Misliyagrot","place":"misliya","note":3,"chapter":12},{"year":-162000,"label":"Schelpdieren en oker in Pinnacle Point","place":"pinnaclepoint","note":8,"chapter":12},{"year":-123000,"label":"Werktuigen van Jebel Faya","place":"jebelfaya","note":4,"chapter":12},{"year":-98000,"label":"Okerwerkplaats in Blombos","place":"blombos","note":33,"chapter":12},{"year":-75000,"label":"Gegraveerde oker in Blombos","place":"blombos","note":33,"chapter":12},{"year":-72000,"label":"Uitbarsting van Toba","place":"toba","note":12,"chapter":12},{"year":-71000,"label":"Tekening in oker in Blombos","place":"blombos","note":34,"chapter":12},{"year":-63000,"label":"Voorgestelde eerste bewoning van Madjedbebe (omstreden)","place":"madjedbebe","note":14,"chapter":12},{"year":-48000,"label":"Neanderthalervermenging van alle niet-Afrikanen (49.000–45.000 jaar geleden)","place":null,"note":5,"chapter":12},{"year":-38000,"label":"Crematie van Mungo Lady en begraving van Mungo Man","place":"mungo","note":17,"chapter":12},{"year":-9500,"label":"Bouw van Göbekli Tepe","place":"gobeklitepe","note":21,"chapter":12},{"year":-3300,"label":"Proto-spijkerschrift in Uruk: schrift begint als boekhouding","place":"uruk","note":3,"chapter":11},{"year":-3300,"label":"Begin van de vroege Indusfase","place":"harappa","note":19,"chapter":11},{"year":-2800,"label":"Geploegde akker in Kalibangan","place":"kalibangan","note":23,"chapter":11},{"year":-2600,"label":"Begin van de rijpe Indusfase","place":"mohenjodaro","note":19,"chapter":11},{"year":-2600,"label":"Etskralen van carneool in de koningsgraven van Ur","place":"ur","note":13,"chapter":11},{"year":-2334,"label":"Sargon van Akkad: schepen uit Meluhha, Magan en Dilmun aan de kade van Agade","place":"akkad","note":9,"chapter":11},{"year":-2100,"label":"Golfzegels van Meluhhaanse kooplieden in Dilmun","place":"dilmun","note":15,"chapter":11},{"year":-2100,"label":"Ur III-teksten noemen een nederzetting van Meluhha bij Girsu","place":"girsu","note":11,"chapter":11},{"year":-1900,"label":"Verval van de Indussteden; Ghaggar-Hakra droogt op","place":"mohenjodaro","note":37,"chapter":11},{"year":-1800,"label":"Plimpton 322 (ca. 1822–1762 v.Chr.)","place":"larsa","note":7,"chapter":11},{"year":-1700,"label":"YBC 7289: √2 tot op een miljoenste benaderd (ca. 1800–1600 v.Chr.)","place":"babylon","note":1,"chapter":13},{"year":-1550,"label":"Rhind-papyrus opgeschreven door Ahmes","place":"egypte","note":3,"chapter":13},{"year":-1000,"label":"MUL.APIN samengesteld (vermoedelijk)","place":"babylon","note":35,"chapter":10},{"year":-747,"label":"Begin van de era van Nabonassar (Ptolemaeus)","place":"babylon","note":37,"chapter":10},{"year":-686,"label":"Oudste bewaarde kopie van MUL.APIN","place":"babylon","note":35,"chapter":10},{"year":-652,"label":"Begin van de astronomische dagboeken","place":"babylon","note":36,"chapter":10},{"year":-600,"label":"Sulba-sutra van Baudhayana (ca. 800–500 v.Chr.)","place":null,"note":41,"chapter":11},{"year":-597,"label":"Eerste deportatie, koning Jojachin weggevoerd","place":"jeruzalem","note":28,"chapter":10},{"year":-587,"label":"Verwoesting van Jeruzalem en de tempel (587/586)","place":"jeruzalem","note":28,"chapter":10},{"year":-572,"label":"Oudste tablet uit Al-Yahudu","place":"babylon","note":29,"chapter":10},{"year":-539,"label":"Cyrus neemt Babylon in","place":"babylon","note":30,"chapter":10},{"year":-515,"label":"Herbouwde tempel voltooid","place":"jeruzalem","note":30,"chapter":10},{"year":-499,"label":"Vast negentienjarig schrikkelschema in Babylon (eind zesde eeuw)","place":"babylon","note":38,"chapter":10},{"year":-445,"label":"Nehemia naar Jeruzalem","place":"jeruzalem","note":31,"chapter":10},{"year":-432,"label":"Meton voert de negentienjarige cyclus in Athene in","place":"athene","note":38,"chapter":10},{"year":-387,"label":"Plato begint de Academie","place":"athene","note":5,"chapter":13},{"year":-331,"label":"Stichting van Alexandrië","place":"alexandrie","note":2,"chapter":10},{"year":-326,"label":"Alexander bereikt de Indus; Pyrrho en Kalanos","place":"taxila","note":24,"chapter":10},{"year":-300,"label":"Euclides schrijft de Elementen","place":"alexandrie","note":2,"chapter":5},{"year":-300,"label":"Megasthenes aan het hof van Chandragupta","place":"pataliputra","note":22,"chapter":10},{"year":-300,"label":"Euclides schrijft de Elementen (ca.)","place":"alexandrie","note":8,"chapter":13},{"year":-256,"label":"Ashoka's dertiende rotsedict noemt Ptolemaeus II","place":"kandahar","note":23,"chapter":10},{"year":-250,"label":"Vertaling van de Tora in het Grieks (derde eeuw v.Chr.)","place":"alexandrie","note":5,"chapter":10},{"year":-200,"label":"Oudste Qumran-fragmenten van het Boek van de Wachters (200–150)","place":"qumran","note":41,"chapter":10},{"year":-200,"label":"Pingala, Chandahshastra","place":null,"note":42,"chapter":11},{"year":-160,"label":"Tempel van Onias IV in Leontopolis","place":"leontopolis","note":4,"chapter":10},{"year":-150,"label":"Brief van Aristeas geschreven (vermoedelijk)","place":"alexandrie","note":5,"chapter":10},{"year":38,"label":"Rellen tegen de Joden onder Flaccus","place":"alexandrie","note":4,"chapter":10},{"year":50,"label":"Periplus van de Erythreïsche Zee (ca. 40–70)","place":"muziris","note":25,"chapter":10},{"year":115,"label":"Diaspora-opstand 115–117; einde van de Joodse gemeenschap","place":"alexandrie","note":4,"chapter":10},{"year":150,"label":"Muziris-papyrus: lading van de Hermapollon","place":"muziris","note":26,"chapter":10},{"year":200,"label":"Misjna Chagiga 2:1 beperkt het onderwijs over de troonwagen","place":null,"note":36,"chapter":8},{"year":200,"label":"Clemens noemt de Boeddha","place":"alexandrie","note":27,"chapter":10},{"year":232,"label":"Plotinus komt bij Ammonius Saccas","place":"alexandrie","note":12,"chapter":10},{"year":243,"label":"Plotinus gaat mee met de veldtocht van Gordianus III","place":"babylon","note":12,"chapter":10},{"year":244,"label":"Plotinus vestigt zich in Rome","place":"rome","note":13,"chapter":10},{"year":300,"label":"Synode van Elvira","place":"elvira","note":4,"chapter":7},{"year":359,"label":"Vaste Joodse kalender volgens de traditie (Hillel II)","place":"jeruzalem","note":38,"chapter":10},{"year":450,"label":"Proclus' commentaar op Elementen I (ca.)","place":"athene","note":19,"chapter":13},{"year":500,"label":"Babylonische Talmoed","place":"sura","note":32,"chapter":10},{"year":529,"label":"Sluiting van de school in Athene; Damascius naar Perzië","place":"athene","note":18,"chapter":10},{"year":589,"label":"Begin van de periode van de gaonim","place":"sura","note":1,"chapter":9},{"year":613,"label":"Sisebut: doop of verbanning","place":"toledo","note":5,"chapter":7},{"year":628,"label":"Brahmagupta schrijft de Brahmasphutasiddhanta","place":"bhillamala","note":37,"chapter":9},{"year":628,"label":"Brahmagupta behandelt de nul als getal","place":null,"note":43,"chapter":11},{"year":694,"label":"Joden in het Visigotische rijk tot slaven verklaard","place":"toledo","note":5,"chapter":7},{"year":711,"label":"Islamitische verovering van Iberië","place":"cordoba","note":6,"chapter":7},{"year":770,"label":"Indiase astronoom aan het hof van al-Mansur; Sindhind-vertaling","place":"bagdad","note":38,"chapter":9},{"year":791,"label":"Joods-Perzische handelsbrief in Dandan Oilik (datering Zhang Zhan)","place":"dandan_oilik","note":34,"chapter":9},{"year":800,"label":"Eerste Arabische vertaling van de Elementen (ca.)","place":"bagdad","note":20,"chapter":13},{"year":825,"label":"Al-Khwarizmi schrijft over de Indiase cijfers","place":"bagdad","note":38,"chapter":9},{"year":838,"label":"Theologie van Aristoteles (Arabische Plotinus), 833–842","place":"bagdad","note":3,"chapter":9},{"year":870,"label":"Ibn Khordadbeh beschrijft de Radhanieten","place":"bagdad","note":33,"chapter":9},{"year":876,"label":"Nul in de inscriptie van Gwalior","place":"gwalior","note":43,"chapter":11},{"year":928,"label":"Saadia wordt gaon van Sura","place":"sura","note":5,"chapter":9},{"year":933,"label":"Saadia's Boek van geloofsleer en opvattingen","place":"bagdad","note":6,"chapter":9},{"year":1000,"label":"Koperen platen voor Joseph Rabban","place":"kodungallur","note":36,"chapter":9},{"year":1038,"label":"Einde van de periode van de gaonim","place":"bagdad","note":1,"chapter":9},{"year":1066,"label":"Bloedbad van Granada","place":"granada","note":7,"chapter":7},{"year":1080,"label":"Bahya schrijft De plichten van het hart","place":"zaragoza","note":10,"chapter":9},{"year":1085,"label":"Val van Toledo","place":"toledo","note":7,"chapter":7},{"year":1132,"label":"Ben Yiju in Mangalore; vrijlating van Ashu","place":"mangalore","note":32,"chapter":9},{"year":1141,"label":"Juda Halevi vertrekt uit Alexandrië en sterft kort daarna","place":"alexandrie","note":12,"chapter":9},{"year":1148,"label":"Almohaden nemen Córdoba in","place":"cordoba","note":16,"chapter":9},{"year":1150,"label":"Fons vitae in het Latijn vertaald","place":"toledo","note":8,"chapter":9},{"year":1158,"label":"Ibn Ezra in Londen","place":"london","note":13,"chapter":9},{"year":1163,"label":"Bouw van de synagoge in Kaifeng","place":"kaifeng","note":35,"chapter":9},{"year":1168,"label":"Maimonides voltooit zijn Misjna-commentaar","place":"fustat","note":17,"chapter":9},{"year":1174,"label":"Verschijning van het Sefer ha-Bahir","place":"narbonne","note":32,"chapter":8},{"year":1190,"label":"Maimonides voltooit de Gids voor de verdoolden","place":"fustat","note":16,"chapter":9},{"year":1202,"label":"Fibonacci's Liber abaci","place":"pisa","note":38,"chapter":9},{"year":1250,"label":"Al-Tusi over het parallellenpostulaat","place":"maragha","note":23,"chapter":13},{"year":1260,"label":"Abulafia's reis naar Akko","place":"akko","note":24,"chapter":8},{"year":1263,"label":"Dispuut van Barcelona (20–24 juli)","place":"barcelona","note":30,"chapter":8},{"year":1263,"label":"Johannes van Capua begint Directorium humanae vitae (1263–1278)","place":null,"note":40,"chapter":9},{"year":1267,"label":"Nachmanides naar het Heilige Land","place":"jeruzalem","note":30,"chapter":8},{"year":1280,"label":"Abulafia naar Rome; dood van Nicolaas III","place":"rome","note":27,"chapter":8},{"year":1280,"label":"Begin van de Zohar (ca. 1280–1286)","place":"guadalajara","note":17,"chapter":8},{"year":1305,"label":"Dood van Mozes de León","place":"arevalo","note":17,"chapter":8},{"year":1329,"label":"Gersonides voltooit Oorlogen van de Heer","place":"orange","note":23,"chapter":9},{"year":1391,"label":"Pogroms, beginnend in Sevilla op 6 juni","place":"sevilla","note":8,"chapter":7},{"year":1391,"label":"Vervolgingen in Barcelona; Crescas verliest zijn zoon","place":"barcelona","note":24,"chapter":9},{"year":1410,"label":"Crescas' Or Adonai ongeveer voltooid","place":"zaragoza","note":24,"chapter":9},{"year":1478,"label":"Pauselijke bul voor de Spaanse inquisitie","place":"sevilla","note":9,"chapter":7},{"year":1481,"label":"Eerste auto de fe","place":"sevilla","note":9,"chapter":7},{"year":1482,"label":"Eerste gedrukte Euclides","place":"venetie","note":9,"chapter":13},{"year":1492,"label":"Alhambra-decreet","place":"granada","note":9,"chapter":7},{"year":1492,"label":"Alhambra-decreet en verdrijving uit Spanje","place":null,"note":13,"chapter":8},{"year":1496,"label":"Decreet van Manuel I","place":"lissabon","note":11,"chapter":7},{"year":1497,"label":"Gedwongen doop van de Portugese Joden","place":"lissabon","note":11,"chapter":7},{"year":1497,"label":"Gedwongen doop in Portugal","place":null,"note":13,"chapter":8},{"year":1506,"label":"Bloedbad van Lissabon","place":"lissabon","note":13,"chapter":7},{"year":1511,"label":"Privileges voor de Portugese Natie","place":"antwerpen","note":14,"chapter":7},{"year":1516,"label":"Getto van Venetië","place":"venetie","note":15,"chapter":7},{"year":1516,"label":"Ottomaanse verovering; Safed wordt districtshoofdstad","place":"safed","note":2,"chapter":8},{"year":1516,"label":"Portae lucis, Latijnse Gikatilla","place":null,"note":23,"chapter":8},{"year":1519,"label":"Joden 56 procent van Thessaloniki","place":"thessaloniki","note":14,"chapter":8},{"year":1535,"label":"Karo in Safed","place":"safed","note":3,"chapter":8},{"year":1536,"label":"Bul Cum ad nihil magis: Portugese inquisitie","place":"lissabon","note":13,"chapter":7},{"year":1548,"label":"Cordovero voltooit Pardes Rimonim","place":"safed","note":5,"chapter":8},{"year":1555,"label":"Karo voltooit de Sjoelchan Aroech","place":"safed","note":3,"chapter":8},{"year":1558,"label":"Druk van de Zohar in Mantua en Cremona","place":"mantua","note":20,"chapter":8},{"year":1568,"label":"Bouw van de Paradesi-synagoge","place":"cochin","note":36,"chapter":9},{"year":1570,"label":"Luria in Safed; dood van Cordovero","place":"safed","note":9,"chapter":8},{"year":1572,"label":"Dood van Isaac Luria","place":"safed","note":9,"chapter":8},{"year":1574,"label":"Euclides-uitgave van Clavius","place":"rome","note":24,"chapter":13},{"year":1577,"label":"Hebreeuwse drukkerij in Safed","place":"safed","note":2,"chapter":8},{"year":1579,"label":"Unie van Utrecht; artikel 13 over gewetensvrijheid","place":"utrecht","note":6,"chapter":1},{"year":1585,"label":"Val van Antwerpen; migratie naar het noorden","place":"antwerpen","note":1,"chapter":1},{"year":1585,"label":"Val van Antwerpen","place":"antwerpen","note":14,"chapter":7},{"year":1589,"label":"Privilege voor de Ponentijnse Joden","place":"venetie","note":15,"chapter":7},{"year":1594,"label":"Arabische Euclides van 'pseudo-Tusi' gedrukt","place":"rome","note":23,"chapter":13},{"year":1595,"label":"Eerste converso-families in Amsterdam","place":"amsterdam","note":17,"chapter":7},{"year":1596,"label":"Herrera gevangen bij de inname van Cádiz","place":"cadiz","note":45,"chapter":7},{"year":1600,"label":"Sarug verspreidt de Lurianische leer in Italië en Ragusa","place":"ragusa","note":12,"chapter":8},{"year":1602,"label":"Oprichting VOC","place":"amsterdam","note":2,"chapter":1},{"year":1609,"label":"Opening Amsterdamsche Wisselbank","place":"amsterdam","note":2,"chapter":1},{"year":1610,"label":"Remonstrantie van de volgelingen van Arminius","place":"leiden","note":7,"chapter":1},{"year":1612,"label":"Contract van de Portugezen met Hamburg","place":"hamburg","note":16,"chapter":7},{"year":1615,"label":"Grotius schrijft zijn Remonstrantie over de Joden","place":"amsterdam","note":10,"chapter":1},{"year":1616,"label":"Amsterdamse voorlopige regels voor Joden","place":"amsterdam","note":11,"chapter":1},{"year":1616,"label":"Oprichting van Ets Haim","place":"amsterdam","note":21,"chapter":7},{"year":1618,"label":"Opening Synode van Dordrecht (13 november)","place":"dordrecht","note":8,"chapter":1},{"year":1618,"label":"Beth Israel splitst zich af","place":"amsterdam","note":18,"chapter":7},{"year":1619,"label":"Onthoofding Oldenbarnevelt; Staten laten toelating van Joden aan de steden","place":"dordrecht","note":8,"chapter":1},{"year":1619,"label":"Ontstaan van de collegianten in Warmond","place":"warmond","note":16,"chapter":1},{"year":1620,"label":"Dood van Chaim Vital","place":"damascus","note":11,"chapter":8},{"year":1621,"label":"Oprichting WIC; ontsnapping De Groot uit Loevestein","place":"loevestein","note":8,"chapter":1},{"year":1626,"label":"Menasseh ben Israel opent de eerste Hebreeuwse drukkerij","place":"amsterdam","note":26,"chapter":7},{"year":1628,"label":"Descartes vestigt zich in de Republiek","place":"franeker","note":13,"chapter":1},{"year":1632,"label":"Geboorte van Spinoza (24 november)","place":"vlooienburg","note":34,"chapter":1},{"year":1632,"label":"Geboorte van Spinoza (24 november)","place":"amsterdam","note":1,"chapter":7},{"year":1635,"label":"Dood van Herrera (4 februari)","place":"amsterdam","note":47,"chapter":7},{"year":1637,"label":"Discours de la méthode verschijnt in Leiden","place":"leiden","note":13,"chapter":1},{"year":1637,"label":"Descartes' Dioptrique verschijnt in Leiden","place":"leiden","note":23,"chapter":3},{"year":1637,"label":"Descartes' Géométrie","place":"leiden","note":25,"chapter":13},{"year":1638,"label":"Galileo's Discorsi bij Elzevier","place":"leiden","note":4,"chapter":1},{"year":1639,"label":"Fusie tot de gemeente Talmud Torah","place":"amsterdam","note":9,"chapter":1},{"year":1639,"label":"Fusie tot Talmud Torah","place":"amsterdam","note":18,"chapter":7},{"year":1640,"label":"Dood van Uriel da Costa","place":"amsterdam","note":42,"chapter":7},{"year":1641,"label":"Descartes' Meditationes met de Tweede Antwoorden: orde en methode, analyse en synthese","place":"parijs","note":6,"chapter":5},{"year":1642,"label":"Utrechtse universiteit veroordeelt de nieuwe filosofie","place":"utrecht","note":14,"chapter":1},{"year":1642,"label":"Hofwijck in gebruik genomen","place":"hofwijck","note":4,"chapter":3},{"year":1646,"label":"Leibniz geboren in Leipzig (1 juli)","place":"leipzig","note":1,"chapter":4},{"year":1647,"label":"Leidse curatoren verbieden Descartes' naam in disputaties","place":"leiden","note":14,"chapter":1},{"year":1650,"label":"Spes Israelis","place":"amsterdam","note":26,"chapter":7},{"year":1651,"label":"Uitgave van de Bahir in Amsterdam","place":"amsterdam","note":32,"chapter":8},{"year":1652,"label":"Van den Enden opent Latijnse school","place":"amsterdam","note":22,"chapter":1},{"year":1653,"label":"Johan de Witt raadpensionaris","place":"dordrecht","note":27,"chapter":1},{"year":1654,"label":"Dood van Michael d'Espinosa (28 maart)","place":"amsterdam","note":31,"chapter":7},{"year":1655,"label":"Christiaan Huygens ontdekt Titan (25 maart)","place":"denhaag","note":7,"chapter":3},{"year":1655,"label":"Aboabs Hebreeuwse Herrera; Menasseh naar Londen","place":"amsterdam","note":50,"chapter":7},{"year":1656,"label":"Ban van Spinoza (27 juli)","place":"amsterdam","note":34,"chapter":1},{"year":1656,"label":"Hudde laat Specilla circularia anoniem drukken","place":"leiden","note":25,"chapter":3},{"year":1656,"label":"Ban over Spinoza (27 juli)","place":"amsterdam","note":35,"chapter":7},{"year":1657,"label":"Octrooi op het slingeruurwerk; De ratiociniis in ludo aleae","place":"denhaag","note":8,"chapter":3},{"year":1658,"label":"Weigel: Analysis Aristotelica ex Euclide restituta","place":"jena","note":13,"chapter":5},{"year":1658,"label":"Ban over Juan de Prado (4 februari)","place":"amsterdam","note":43,"chapter":7},{"year":1659,"label":"Elementa curvarum linearum van De Witt gepubliceerd","place":"leiden","note":28,"chapter":1},{"year":1659,"label":"Systema Saturnium: de ring van Saturnus","place":"denhaag","note":7,"chapter":3},{"year":1660,"label":"Pufendorf: Elementa jurisprudentiae universalis","place":"den-haag","note":13,"chapter":5},{"year":1661,"label":"Spinoza verhuist naar Rijnsburg","place":"rijnsburg","note":18,"chapter":1},{"year":1661,"label":"Oldenburg bezoekt Spinoza; brief 1 (26 augustus)","place":"rijnsburg","note":4,"chapter":2},{"year":1661,"label":"Brief 2: eerste meetkundige schets van de Ethica","place":"rijnsburg","note":5,"chapter":2},{"year":1661,"label":"Inschrijving aan de universiteit van Leipzig","place":"leipzig","note":1,"chapter":4},{"year":1661,"label":"Brief 2: Spinoza stuurt Oldenburg definities, axioma's en eerste stellingen","place":"rijnsburg","note":22,"chapter":5},{"year":1661,"label":"Brief 2: definities, axioma's en eerste stellingen naar Oldenburg","place":"rijnsburg","note":1,"chapter":6},{"year":1662,"label":"Brief 6 over Boyle's salpeterproef","place":"rijnsburg","note":6,"chapter":2},{"year":1662,"label":"Logique de Port-Royal","place":"parijs","note":12,"chapter":5},{"year":1662,"label":"Logique de Port-Royal","place":"parijs","note":27,"chapter":13},{"year":1663,"label":"Spinoza's boek over Descartes; verhuizing naar Voorburg","place":"voorburg","note":15,"chapter":1},{"year":1663,"label":"Brief 8–10: de Amsterdamse studiekring","place":"amsterdam","note":10,"chapter":2},{"year":1663,"label":"Brief 12 aan Meyer over het oneindige (20 april)","place":"rijnsburg","note":13,"chapter":2},{"year":1663,"label":"Spinoza verhuist naar Voorburg","place":"voorburg","note":1,"chapter":3},{"year":1663,"label":"Brief 8 en 9: studiekring en twee soorten definities","place":"amsterdam","note":24,"chapter":5},{"year":1663,"label":"Principia philosophiae Cartesianae met voorwoord van Meyer en Cogitata metaphysica","place":"amsterdam","note":16,"chapter":5},{"year":1663,"label":"Brief 8: Amsterdamse kring bespreekt minstens negentien stellingen","place":"amsterdam","note":3,"chapter":6},{"year":1663,"label":"Brief 9: Israël en Jakob, twee namen voor één ding","place":"rijnsburg","note":4,"chapter":6},{"year":1663,"label":"Spinoza noemt 'Rab Chasdai' in brief 12","place":"rijnsburg","note":26,"chapter":9},{"year":1664,"label":"Brief 17 aan Balling over het voorteken","place":"voorburg","note":16,"chapter":2},{"year":1664,"label":"Begin briefwisseling met Blijenbergh (12 december)","place":"dordrecht","note":18,"chapter":2},{"year":1664,"label":"Nederlandse vertaling Beginzelen der Wysbegeerte","place":"amsterdam","note":21,"chapter":5},{"year":1665,"label":"Vrye politijke stellingen van Van den Enden","place":"amsterdam","note":23,"chapter":1},{"year":1665,"label":"Brief 19 vanaf de Lange Bogaert","place":"schiedam","note":19,"chapter":2},{"year":1665,"label":"Brief 30: drie redenen voor de Tractatus","place":"voorburg","note":8,"chapter":2},{"year":1665,"label":"Brief 32: het wormpje in het bloed (20 november)","place":"voorburg","note":9,"chapter":2},{"year":1665,"label":"Brief 32: Huygens' werkplaats en de vrije hand","place":"voorburg","note":15,"chapter":3},{"year":1665,"label":"Brief 28: derde deel tot ongeveer stelling 80","place":"voorburg","note":25,"chapter":5},{"year":1665,"label":"Brief 28: het derde deel loopt tot ongeveer stelling 80","place":"voorburg","note":5,"chapter":6},{"year":1665,"label":"Spinoza begint aan de Tractatus; de Ethica blijft liggen","place":"voorburg","note":7,"chapter":6},{"year":1665,"label":"Oldenburg vraagt Spinoza naar de Sabbatai-geruchten","place":"londen","note":63,"chapter":7},{"year":1666,"label":"Meyer, Philosophia S. Scripturae Interpres","place":"amsterdam","note":21,"chapter":1},{"year":1666,"label":"Brieven 34–36 aan Hudde over de enigheid van God","place":"voorburg","note":24,"chapter":2},{"year":1666,"label":"Huygens naar Parijs; brieven 34–36 aan Hudde","place":"parijs","note":27,"chapter":3},{"year":1666,"label":"Dissertatio de arte combinatoria","place":"leipzig","note":3,"chapter":4},{"year":1666,"label":"Promotie in Altdorf","place":"altdorf","note":4,"chapter":4},{"year":1666,"label":"Brief 37 aan Bouwmeester over de methode","place":"voorburg","note":37,"chapter":5},{"year":1666,"label":"Bekering van Sabbatai Zvi tot de islam","place":"smyrna","note":62,"chapter":7},{"year":1666,"label":"Dissertatio de arte combinatoria","place":"leipzig","note":1,"chapter":14},{"year":1667,"label":"Eeuwig Edict","place":"dordrecht","note":27,"chapter":1},{"year":1667,"label":"Brief 40 over Helvetius' goud","place":"voorburg","note":26,"chapter":2},{"year":1667,"label":"Brieven 39–40 aan Jelles over optiek","place":"voorburg","note":28,"chapter":3},{"year":1667,"label":"Huygens vraagt naar de opening die Spinoza en Hudde bepalen","place":"parijs","note":32,"chapter":3},{"year":1668,"label":"Koerbagh's Bloemhof; veroordeling","place":"amsterdam","note":26,"chapter":1},{"year":1668,"label":"Huygens erkent dat de ervaring Spinoza bevestigt (11 mei)","place":"parijs","note":36,"chapter":3},{"year":1669,"label":"Dood van Koerbagh; Spinoza naar Den Haag","place":"stilleveerkade","note":36,"chapter":1},{"year":1670,"label":"Tractatus theologico-politicus verschijnt anoniem","place":"amsterdam","note":40,"chapter":1},{"year":1670,"label":"Leibniz noemt de Tractatus in een brief aan Thomasius een losbandig geschrift","place":"mainz","note":7,"chapter":4},{"year":1670,"label":"Tractatus theologico-politicus anoniem, met vals impressum","place":"amsterdam","note":58,"chapter":5},{"year":1671,"label":"Verhuizing naar de Paviljoensgracht; De Witts Waerdye van lyf-renten","place":"paviljoensgracht","note":29,"chapter":1},{"year":1671,"label":"Velthuysens kritiek en Spinoza's antwoord (brieven 42–43)","place":"utrecht","note":30,"chapter":2},{"year":1671,"label":"Brief 44: vertaling van de Tractatus tegenhouden","place":"denhaag","note":27,"chapter":2},{"year":1671,"label":"Leibniz schrijft uit Frankfurt (brief 45)","place":"frankfurt","note":32,"chapter":2},{"year":1671,"label":"Graevius onthult de auteur; brieven 45 en 46 over optiek","place":"frankfurt","note":10,"chapter":4},{"year":1672,"label":"Rampjaar; moord op de gebroeders De Witt (20 augustus)","place":"gevangenpoort","note":32,"chapter":1},{"year":1672,"label":"Leibniz naar Parijs; Huygens wordt zijn leraar","place":"parijs","note":14,"chapter":4},{"year":1673,"label":"Leerstoel in Heidelberg geweigerd (30 maart)","place":"heidelberg","note":42,"chapter":1},{"year":1673,"label":"Bezoek aan het bezette Utrecht","place":"utrecht","note":43,"chapter":1},{"year":1673,"label":"Heidelberg-aanbod en weigering (brieven 47–48)","place":"heidelberg","note":33,"chapter":2},{"year":1673,"label":"Horologium oscillatorium","place":"parijs","note":9,"chapter":3},{"year":1673,"label":"Leibniz lid van de Royal Society (9 april)","place":"londen","note":15,"chapter":4},{"year":1674,"label":"Hof van Holland verbiedt de Tractatus (19 juli)","place":"stilleveerkade","note":41,"chapter":1},{"year":1674,"label":"Terechtstelling Van den Enden (27 november)","place":"parijs","note":24,"chapter":1},{"year":1674,"label":"Brief 50: determinatio negatio est","place":"denhaag","note":29,"chapter":2},{"year":1674,"label":"Briefwisseling met Boxel over spoken","place":"gorinchem","note":34,"chapter":2},{"year":1674,"label":"Brief 58: de denkende steen","place":"denhaag","note":37,"chapter":2},{"year":1675,"label":"Uitgave van de Ethica uitgesteld","place":"amsterdam","note":45,"chapter":1},{"year":1675,"label":"Brief 64: oneindige modi en het aanzicht van het hele heelal","place":"denhaag","note":39,"chapter":2},{"year":1675,"label":"Brief 68: uitgave van de Ethica uitgesteld","place":"denhaag","note":42,"chapter":2},{"year":1675,"label":"Stensens open brief gedrukt (brief 67A)","place":"florence","note":47,"chapter":2},{"year":1675,"label":"Brief 73: God als inwonende oorzaak","place":"denhaag","note":43,"chapter":2},{"year":1675,"label":"Brief 76 aan Burgh: de ware filosofie","place":"denhaag","note":46,"chapter":2},{"year":1675,"label":"Brief 70: Huygens' achting voor Spinoza","place":"parijs","note":46,"chapter":3},{"year":1675,"label":"Integraalteken en dx in Leibniz' handschriften","place":"parijs","note":16,"chapter":4},{"year":1675,"label":"Brieven 70 en 72: Spinoza aarzelt Leibniz zijn geschriften te tonen","place":"denhaag","note":19,"chapter":4},{"year":1675,"label":"Brief 68: druk van de Ethica uitgesteld","place":"amsterdam","note":26,"chapter":5},{"year":1675,"label":"Ethica voltooid (begin 1675); afschrift van Pieter van Gent voor Tschirnhaus","place":"denhaag","note":7,"chapter":6},{"year":1675,"label":"Brief 68: uitgave in Amsterdam afgeblazen","place":"amsterdam","note":8,"chapter":6},{"year":1675,"label":"Inwijding van de Esnoga (2 augustus)","place":"esnoga","note":20,"chapter":7},{"year":1676,"label":"Laatste bewaarde brief van Oldenburg (11 februari)","place":"londen","note":44,"chapter":2},{"year":1676,"label":"Brief 83: de verscheidenheid van lichamen (15 juli)","place":"denhaag","note":41,"chapter":2},{"year":1676,"label":"Leeuwenhoeks brief over 'diertjes' (9 oktober)","place":"delft","note":39,"chapter":3},{"year":1676,"label":"De summa rerum: Leibniz' bijna-spinozistische aantekeningen","place":"parijs","note":21,"chapter":4},{"year":1676,"label":"Leibniz leest in Londen Spinoza's brieven aan Oldenburg","place":"londen","note":25,"chapter":4},{"year":1676,"label":"Gesprekken met Spinoza in Den Haag (ca. 18–21 november)","place":"denhaag","note":27,"chapter":4},{"year":1676,"label":"Quod ens perfectissimum existit voorgelezen aan Spinoza","place":"denhaag","note":30,"chapter":4},{"year":1677,"label":"Dood van Spinoza (21 februari); begrafenis 25 februari","place":"paviljoensgracht","note":46,"chapter":1},{"year":1677,"label":"Opera posthuma en Nagelate schriften","place":"amsterdam","note":47,"chapter":1},{"year":1677,"label":"Opera posthuma en Nagelate schriften met de brieven","place":"amsterdam","note":49,"chapter":2},{"year":1677,"label":"Opera posthuma en Nagelate schriften, alleen met B.D.S.","place":"amsterdam","note":59,"chapter":5},{"year":1677,"label":"Spinoza sterft (21 februari)","place":"denhaag","note":9,"chapter":6},{"year":1677,"label":"Stensen geeft de Ethica aan bij het Heilig Officie (september)","place":"vaticaan","note":12,"chapter":6},{"year":1677,"label":"Opera Posthuma en Nagelate schriften gedrukt (december; verkoop januari 1678)","place":"amsterdam","note":9,"chapter":6},{"year":1677,"label":"Porta coelorum in de Kabbala denudata","place":"sulzbach","note":51,"chapter":7},{"year":1677,"label":"Inventaris van Spinoza's boeken, met 'Euclides'","place":"denhaag","note":29,"chapter":13},{"year":1677,"label":"Spinoza sterft in Den Haag; Ethica postuum gedrukt","place":"den-haag","note":null,"chapter":16},{"year":1678,"label":"Staten van Holland verbieden de nagelaten werken (25 juni)","place":"amsterdam","note":48,"chapter":1},{"year":1678,"label":"Brief aan Justel: Spinoza's stellingen 'niet waar en zelfs niet plausibel'","place":"hannover","note":35,"chapter":4},{"year":1684,"label":"Nova methodus: publicatie van de differentiaalrekening","place":"leipzig","note":16,"chapter":4},{"year":1687,"label":"Constantijn jr. slijpt een glas in de schotel van Spinoza","place":"denhaag","note":47,"chapter":3},{"year":1687,"label":"Stelkonstige reeckening van den regenboog en Reeckening van kanssen","place":"denhaag","note":44,"chapter":3},{"year":1690,"label":"Traité de la lumière","place":"leiden","note":12,"chapter":3},{"year":1699,"label":"Wachter: Der Spinozismus im Jüdenthumb","place":"amsterdam","note":36,"chapter":4},{"year":1699,"label":"Wachter: Der Spinozismus im Jüdenthumb","place":"amsterdam","note":52,"chapter":7},{"year":1703,"label":"Leibniz' uitleg van het binaire stelsel","place":"hannover","note":4,"chapter":14},{"year":1706,"label":"Wachter: Elucidarius cabalisticus","place":null,"note":53,"chapter":7},{"year":1710,"label":"Essais de Théodicée","place":"amsterdam","note":40,"chapter":4},{"year":1714,"label":"Monadologie; brief aan Bourguet: 'Spinoza zou gelijk hebben als er geen monaden waren'","place":"hannover","note":42,"chapter":4},{"year":1733,"label":"Saccheri, Euclides ab omni naevo vindicatus","place":"milaan","note":31,"chapter":13},{"year":1795,"label":"Playfairs formulering van het parallellenaxioma","place":"parijs","note":16,"chapter":13},{"year":1829,"label":"Lobatsjevski publiceert de hyperbolische meetkunde","place":"kazan","note":34,"chapter":13},{"year":1832,"label":"Bolyai's Appendix; brief van Gauss","place":"marosvasarhely","note":35,"chapter":13},{"year":1846,"label":"Munk identificeert Avicebron met Ibn Gabirol","place":null,"note":8,"chapter":9},{"year":1847,"label":"Boole en De Morgan publiceren hun logica","place":"londen","note":5,"chapter":14},{"year":1854,"label":"Riemanns proefvoordracht over de hypothesen van de meetkunde","place":"gottingen","note":36,"chapter":13},{"year":1854,"label":"Boole, Laws of Thought","place":"cork","note":5,"chapter":14},{"year":1862,"label":"Van Vlotens Supplementum","place":"amsterdam","note":50,"chapter":2},{"year":1868,"label":"Beltrami's model op de pseudosfeer","place":"bologna","note":37,"chapter":13},{"year":1871,"label":"Kleins model van het hyperbolische vlak","place":"gottingen","note":38,"chapter":13},{"year":1872,"label":"Erlanger programma","place":"erlangen","note":39,"chapter":13},{"year":1872,"label":"Dedekinds sneden","place":"braunschweig","note":13,"chapter":14},{"year":1872,"label":"Kleins Erlanger programma (in de blog ten onrechte aan Hilbert toegeschreven)","place":null,"note":45,"chapter":16},{"year":1874,"label":"Cantor: de reële getallen zijn overaftelbaar","place":"halle","note":11,"chapter":14},{"year":1879,"label":"Freges Begriffsschrift","place":"jena","note":8,"chapter":14},{"year":1882,"label":"Pasch' axioma van de ordening","place":"giessen","note":40,"chapter":13},{"year":1889,"label":"Peano's axioma's","place":"turijn","note":41,"chapter":13},{"year":1889,"label":"Peano's axioma's","place":"turijn","note":14,"chapter":14},{"year":1891,"label":"Hilbert: tafels, stoelen en bierpullen","place":"berlijn","note":42,"chapter":13},{"year":1891,"label":"Cantors diagonaalargument","place":"halle","note":11,"chapter":14},{"year":1895,"label":"Poincaré introduceert de fundamentaalgroep","place":null,"note":14,"chapter":15},{"year":1896,"label":"Schechter reist naar Caïro; Geniza naar Cambridge (1896–97)","place":"cambridge","note":30,"chapter":9},{"year":1899,"label":"Hilbert, Grundlagen der Geometrie","place":"gottingen","note":43,"chapter":13},{"year":1900,"label":"Hilberts 23 problemen","place":"parijs","note":45,"chapter":13},{"year":1902,"label":"Russells brief aan Frege (16 juni)","place":"jena","note":15,"chapter":14},{"year":1907,"label":"Brouwers proefschrift","place":"amsterdam","note":31,"chapter":14},{"year":1908,"label":"Zermelo's axioma's; Russells typetheorie","place":"gottingen","note":19,"chapter":14},{"year":1910,"label":"Principia Mathematica (1910–1913)","place":"cambridge","note":20,"chapter":14},{"year":1915,"label":"Einsteins algemene relativiteitstheorie","place":"berlijn","note":46,"chapter":13},{"year":1921,"label":"Opgravingen in Harappa door Daya Ram Sahni","place":"harappa","note":17,"chapter":11},{"year":1921,"label":"Hilberts programma (Hamburg)","place":"hamburg","note":21,"chapter":14},{"year":1922,"label":"Handschrift naar de Vaticaanse Bibliotheek","place":"vaticaan","note":12,"chapter":6},{"year":1922,"label":"R.D. Banerji vindt Mohenjo-daro","place":"mohenjodaro","note":17,"chapter":11},{"year":1924,"label":"Marshall maakt de Indusbeschaving bekend","place":null,"note":17,"chapter":11},{"year":1925,"label":"Gebhardts uitgave en nummering","place":"heidelberg","note":50,"chapter":2},{"year":1928,"label":"Brouwer uit de redactie van de Mathematische Annalen","place":"gottingen","note":36,"chapter":14},{"year":1930,"label":"Gödel kondigt de onvolledigheid aan; Heyting formaliseert de intuïtionistische logica","place":"konigsberg","note":24,"chapter":14},{"year":1931,"label":"Gödels onvolledigheidsstellingen gepubliceerd","place":"wenen","note":24,"chapter":14},{"year":1931,"label":"Hopf: π₃ van de bol is niet triviaal","place":null,"note":15,"chapter":15},{"year":1932,"label":"Chanda verbindt staande figuren op zegels met de kayotsarga","place":null,"note":39,"chapter":11},{"year":1934,"label":"Wolfson: The Philosophy of Spinoza","place":null,"note":60,"chapter":5},{"year":1934,"label":"Curry: typen van combinatoren als axioma's","place":null,"note":42,"chapter":14},{"year":1936,"label":"Turing en Church: het beslissingsprobleem onoplosbaar; Gentzens consistentiebewijs","place":"princeton","note":29,"chapter":14},{"year":1940,"label":"Churchs eenvoudige typetheorie","place":"princeton","note":41,"chapter":14},{"year":1945,"label":"Eilenberg en Mac Lane grondvesten de categorietheorie","place":null,"note":17,"chapter":15},{"year":1966,"label":"Geboorte van Vladimir Voevodsky (4 juni)","place":"moskou","note":2,"chapter":15},{"year":1967,"label":"De Bruijn begint AUTOMATH","place":"eindhoven","note":44,"chapter":14},{"year":1969,"label":"Howards manuscript over proposities als typen","place":null,"note":43,"chapter":14},{"year":1969,"label":"Lawvere en Tierney beginnen aan de elementaire topos (1969–1971)","place":null,"note":18,"chapter":15},{"year":1971,"label":"Martin-Löfs eerste typetheorie","place":"stockholm","note":46,"chapter":14},{"year":1974,"label":"Ontdekking van brief 12A","place":"amsterdam","note":15,"chapter":2},{"year":1974,"label":"Bowler vindt Mungo Man","place":"mungo","note":17,"chapter":12},{"year":1976,"label":"Appel en Haken: vierkleurenstelling","place":"urbana","note":51,"chapter":14},{"year":1977,"label":"Van Benthem Jutting: Landau in AUTOMATH","place":"eindhoven","note":45,"chapter":14},{"year":1978,"label":"Jarrett en Friedman formaliseren de Ethica in Synthese","place":null,"note":54,"chapter":15},{"year":1978,"label":"Jarrett formaliseert Ethica I in modale predicatenlogica","place":null,"note":35,"chapter":16},{"year":1983,"label":"Grothendieck, Pursuing Stacks: de homotopiehypothese","place":null,"note":16,"chapter":15},{"year":1984,"label":"Begin van Coq; Martin-Löf, Intuitionistic Type Theory","place":"parijs","note":47,"chapter":14},{"year":1989,"label":"Artikel Kapranov–Voevodsky over ∞-groupoïden (later onjuist gebleken)","place":null,"note":11,"chapter":15},{"year":1992,"label":"Promotie van Voevodsky aan Harvard","place":"harvard","note":2,"chapter":15},{"year":1994,"label":"Hofmann en Streicher: het groupoïdemodel weerlegt de uniciteit van identiteitsbewijzen","place":"parijs","note":20,"chapter":15},{"year":1995,"label":"Klaus Schmidt begint opgravingen in Göbekli Tepe","place":"gobeklitepe","note":21,"chapter":12},{"year":1996,"label":"Voevodsky kondigt bewijs van het vermoeden van Milnor aan","place":null,"note":5,"chapter":15},{"year":1998,"label":"Simpson betwijfelt het resultaat van Kapranov en Voevodsky","place":null,"note":11,"chapter":15},{"year":1999,"label":"Morel en Voevodsky: A¹-homotopietheorie","place":null,"note":4,"chapter":15},{"year":2000,"label":"Voevodsky ontdekt fout in een kernlemma van zijn eigen artikel (1999–2000)","place":"princeton","note":10,"chapter":15},{"year":2002,"label":"Fieldsmedaille; hoogleraar aan het IAS","place":"beijing","note":6,"chapter":15},{"year":2003,"label":"Publicatie van het bewijs van het vermoeden van Milnor","place":null,"note":5,"chapter":15},{"year":2004,"label":"Hladik: 12 van de eerste 15 stellingen bewezen met 8 impliciete aannames","place":"dresden","note":55,"chapter":15},{"year":2004,"label":"Hladik controleert I st. 1–15 met Saga; acht onuitgesproken aannames","place":"dresden","note":36,"chapter":16},{"year":2005,"label":"Vierkleurenstelling volledig in Coq","place":"parijs","note":52,"chapter":14},{"year":2006,"label":"Matthew Stewart, The Courtier and the Heretic","place":null,"note":43,"chapter":4},{"year":2007,"label":"Awodey en Warren: homotopietheoretische modellen van identiteitstypen (voorpublicatie)","place":"pittsburgh","note":21,"chapter":15},{"year":2009,"label":"Univalentie-axioma; eerste openbare presentatie in München (november)","place":"muenchen","note":24,"chapter":15},{"year":2010,"label":"Handschrift van de Ethica teruggevonden in het Vaticaan","place":"vaticaan","note":49,"chapter":1},{"year":2010,"label":"Leen Spruit vindt Vat. lat. 12838","place":"vaticaan","note":11,"chapter":6},{"year":2010,"label":"Voevodsky begint de Coq-bibliotheek Foundations (februari)","place":"princeton","note":33,"chapter":15},{"year":2011,"label":"Vaticaans handschrift van de Ethica gevonden","place":"rome","note":66,"chapter":5},{"year":2011,"label":"Uitgave Spruit & Totaro bij Brill","place":"vaticaan","note":11,"chapter":6},{"year":2011,"label":"Hogere inductieve typen ontstaan in Oberwolfach; Shulman berekent π₁(S¹) = ℤ","place":"oberwolfach","note":27,"chapter":15},{"year":2011,"label":"Bewijs van het vermoeden van Bloch–Kato gepubliceerd","place":null,"note":7,"chapter":15},{"year":2012,"label":"Feit–Thompson volledig in Coq","place":"parijs","note":54,"chapter":14},{"year":2012,"label":"Begin speciaal jaar Univalent Foundations (24 september)","place":"princeton","note":31,"chapter":15},{"year":2013,"label":"Begin van Lean","place":"redmond","note":49,"chapter":14},{"year":2013,"label":"Het HoTT-boek verschijnt (juni); Voevodsky erkent de fout van 1989 (herfst)","place":"princeton","note":32,"chapter":15},{"year":2013,"label":"Boek Homotopy Type Theory verschijnt","place":"princeton","note":5,"chapter":16},{"year":2014,"label":"Flyspeck: Kepler formeel bewezen","place":null,"note":53,"chapter":14},{"year":2014,"label":"UniMath opgericht","place":null,"note":34,"chapter":15},{"year":2015,"label":"KB koopt het enige bekende exemplaar van Specilla circularia","place":"londen","note":26,"chapter":3},{"year":2015,"label":"Kubische typetheorie gepresenteerd op TYPES 2015","place":"goteborg","note":37,"chapter":15},{"year":2017,"label":"Mungo Man terug naar het Mungomeer","place":"mungo","note":17,"chapter":12},{"year":2017,"label":"Voevodsky overlijdt (30 september)","place":"princeton","note":43,"chapter":15},{"year":2017,"label":"Sierra Márquez: afhankelijkheidslogica voor Ethica I","place":"amsterdam","note":38,"chapter":16},{"year":2019,"label":"Genoom uit Rakhigarhi (Shinde) en 523 oude genomen (Narasimhan)","place":"rakhigarhi","note":38,"chapter":11},{"year":2019,"label":"Cubical Agda","place":"goteborg","note":38,"chapter":15},{"year":2019,"label":"Horner: Ethica I, stelling 11 volgt niet uit Spinoza's definities en axioma's","place":null,"note":57,"chapter":15},{"year":2019,"label":"Horner: 'God bestaat' volgt niet uit de definities en axioma's van deel I","place":null,"note":39,"chapter":16},{"year":2019,"label":"Cubical Agda gepubliceerd","place":null,"note":13,"chapter":16},{"year":2020,"label":"Kritische uitgave Akkerman & Steenbakkers (PUF)","place":null,"note":15,"chapter":6},{"year":2021,"label":"Dholavira werelderfgoed","place":"dholavira","note":20,"chapter":11},{"year":2022,"label":"Liquid Tensor Experiment voltooid (14 juli)","place":"bonn","note":55,"chapter":14},{"year":2025,"label":"Coq heet officieel Rocq","place":"parijs","note":47,"chapter":14},{"year":2025,"label":"HoTT/UF 2025 in Genua; leerboek van Rijke","place":"genua","note":45,"chapter":15},{"year":2025,"label":"Blog ‘Een nieuwe Ethica van Spinoza’ (8 april; bijgewerkt 2 mei)","place":"leiden","note":1,"chapter":16},{"year":2026,"label":"Nakamura: tegenmodellen in Lean 4 voor Ethica I, stellingen 5 en 14","place":null,"note":58,"chapter":15},{"year":2026,"label":"Nakamura: tegenmodellen in Lean 4 voor I st. 5 en 14","place":"chiba","note":40,"chapter":16},{"year":2027,"label":"Spinozajaar Den Haag, 350 jaar na Spinoza's dood","place":"den-haag","note":3,"chapter":16}],"works":[{"title":"Remonstrantie nopende de ordre ... op de Joden","author":"grotius","year":1615,"note":10,"chapter":1},{"title":"Discours de la méthode","author":"descartes","year":1637,"note":13,"chapter":1},{"title":"Principia philosophiae","author":"descartes","year":1644,"note":13,"chapter":1},{"title":"Renati Des Cartes Principiorum philosophiae pars I et II","author":"spinoza","year":1663,"note":15,"chapter":1},{"title":"Het licht op den kandelaar","author":"balling","year":1662,"note":18,"chapter":1},{"title":"Interest van Holland","author":"delacourt","year":1662,"note":30,"chapter":1},{"title":"Kort verhael van Nieuw-Nederlants gelegentheit","author":"vandenenden","year":1662,"note":23,"chapter":1},{"title":"Vrye politijke stellingen","author":"vandenenden","year":1665,"note":23,"chapter":1},{"title":"Philosophia S. Scripturae Interpres","author":"meyer","year":1666,"note":21,"chapter":1},{"title":"Een Bloemhof van allerley lieflijkheyd sonder verdriet","author":"koerbagh","year":1668,"note":25,"chapter":1},{"title":"Elementa curvarum linearum","author":"dewitt","year":1659,"note":28,"chapter":1},{"title":"Waerdye van lyf-renten naer proportie van los-renten","author":"dewitt","year":1671,"note":29,"chapter":1},{"title":"Tractatus theologico-politicus","author":"spinoza","year":1670,"note":40,"chapter":1},{"title":"La religion des Hollandois","author":"stouppe","year":1673,"note":43,"chapter":1},{"title":"Korte, dog waaragtige levens-beschryving van Benedictus de Spinosa","author":"colerus","year":1705,"note":38,"chapter":1},{"title":"La vie de feu Monsieur de Spinosa","author":"lucas","year":1719,"note":30,"chapter":1},{"title":"Opera posthuma / De nagelate schriften","author":"spinoza","year":1677,"note":47,"chapter":1},{"title":"Certain Physiological Essays","author":"boyle","year":1661,"note":6,"chapter":2},{"title":"Vitulus aureus","author":"helvetius","year":1667,"note":26,"chapter":2},{"title":"De ratiociniis in ludo aleae","author":"huygens","year":1657,"note":25,"chapter":2},{"title":"Ad novae philosophiae reformatorem de vera philosophia epistola","author":"stensen","year":1675,"note":47,"chapter":2},{"title":"Opera posthuma / De nagelate schriften (Epistolae)","author":"spinoza","year":1677,"note":49,"chapter":2},{"title":"Ad Benedicti de Spinoza opera quae supersunt omnia supplementum","author":"vanvloten","year":1862,"note":50,"chapter":2},{"title":"Spinoza Opera","author":"gebhardt","year":1925,"note":4,"chapter":2},{"title":"The Correspondence of Spinoza","author":"wolf","year":1928,"note":50,"chapter":2},{"title":"La Dioptrique","author":"descartes","year":1637,"note":23,"chapter":3},{"title":"Specilla circularia","author":"hudde","year":1656,"note":25,"chapter":3},{"title":"De Saturni luna observatio nova","author":"huygens","year":1656,"note":7,"chapter":3},{"title":"De ratiociniis in ludo aleae","author":"huygens","year":1657,"note":11,"chapter":3},{"title":"Systema Saturnium","author":"huygens","year":1659,"note":7,"chapter":3},{"title":"Hofwijck / Vitaulium","author":"huygens_sr","year":1653,"note":4,"chapter":3},{"title":"Micrographia","author":"hooke","year":1665,"note":20,"chapter":3},{"title":"Horologium oscillatorium","author":"huygens","year":1673,"note":9,"chapter":3},{"title":"Ethica (fysische uitweiding na II, stelling 13)","author":"spinoza","year":1677,"note":40,"chapter":3},{"title":"Stelkonstige reeckening van den regenboog / Reeckening van kanssen","author":null,"year":1687,"note":44,"chapter":3},{"title":"Traité de la lumière","author":"huygens","year":1690,"note":12,"chapter":3},{"title":"De motu corporum ex percussione","author":"huygens","year":1703,"note":10,"chapter":3},{"title":"Œuvres complètes, deel VI","author":"huygens","year":1895,"note":31,"chapter":3},{"title":"Dissertatio de arte combinatoria","author":"leibniz","year":1666,"note":3,"chapter":4},{"title":"Tractatus theologico-politicus","author":"spinoza","year":1670,"note":7,"chapter":4},{"title":"Hypothesis physica nova","author":"leibniz","year":1671,"note":6,"chapter":4},{"title":"Notitia opticae promotae","author":"leibniz","year":1671,"note":10,"chapter":4},{"title":"De summa rerum","author":"leibniz","year":1676,"note":21,"chapter":4},{"title":"Quod ens perfectissimum existit","author":"leibniz","year":1676,"note":29,"chapter":4},{"title":"Opera Posthuma","author":"spinoza","year":1677,"note":32,"chapter":4},{"title":"Nova methodus pro maximis et minimis","author":"leibniz","year":1684,"note":16,"chapter":4},{"title":"Discours de métaphysique","author":"leibniz","year":1686,"note":38,"chapter":4},{"title":"Der Spinozismus im Jüdenthumb","author":"wachter","year":1699,"note":36,"chapter":4},{"title":"Elucidarius cabalisticus","author":"wachter","year":1706,"note":36,"chapter":4},{"title":"Essais de Théodicée","author":"leibniz","year":1710,"note":40,"chapter":4},{"title":"Monadologie","author":"leibniz","year":1714,"note":39,"chapter":4},{"title":"Leibniz lecteur de Spinoza","author":"laerke","year":2008,"note":20,"chapter":4},{"title":"The Courtier and the Heretic","author":"stewart","year":2006,"note":43,"chapter":4},{"title":"Elementen","author":"euclides","year":-300,"note":2,"chapter":5},{"title":"Meditationes de prima philosophia (met Tweede Bezwaren en Antwoorden)","author":"descartes","year":1641,"note":6,"chapter":5},{"title":"La Logique ou l'art de penser","author":"arnauld","year":1662,"note":12,"chapter":5},{"title":"Elementa jurisprudentiae universalis","author":"pufendorf","year":1660,"note":13,"chapter":5},{"title":"Renati Des Cartes Principiorum philosophiae pars I et II, more geometrico demonstratae; Cogitata metaphysica","author":"spinoza","year":1663,"note":16,"chapter":5},{"title":"Renatus Des Cartes Beginzelen der Wysbegeerte","author":"spinoza","year":1664,"note":21,"chapter":5},{"title":"Korte Verhandeling van God, de mens en deszelfs welstand","author":"spinoza","year":null,"note":23,"chapter":5},{"title":"Tractatus de intellectus emendatione","author":"spinoza","year":1677,"note":27,"chapter":5},{"title":"Tractatus theologico-politicus","author":"spinoza","year":1670,"note":58,"chapter":5},{"title":"Ethica, ordine geometrico demonstrata","author":"spinoza","year":1677,"note":1,"chapter":5},{"title":"De nagelate schriften van B.d.S.","author":"spinoza","year":1677,"note":59,"chapter":5},{"title":"The Philosophy of Spinoza: Unfolding the Latent Processes of His Reasoning","author":"wolfson","year":1934,"note":60,"chapter":5},{"title":"A Study of Spinoza's Ethics","author":"bennett","year":1984,"note":61,"chapter":5},{"title":"Behind the Geometrical Method","author":"curley","year":1988,"note":62,"chapter":5},{"title":"Spinoza's Ethics: An Introduction","author":"nadler","year":2006,"note":63,"chapter":5},{"title":"Meaning in Spinoza's Method","author":"garrett","year":2003,"note":64,"chapter":5},{"title":"Spinoza's Ethica from Manuscript to Print","author":"steenbakkers","year":1994,"note":65,"chapter":5},{"title":"The Vatican Manuscript of Spinoza's Ethica","author":"spruit","year":2011,"note":66,"chapter":5},{"title":"Spinoza et les trois Éthiques (in Critique et clinique)","author":"deleuze","year":1993,"note":67,"chapter":5},{"title":"The Cambridge Spinoza Lexicon","author":"hubner","year":2025,"note":68,"chapter":5},{"title":"Korte verhandeling van God, de mensch en deszelvs welstand","author":"spinoza","year":null,"note":2,"chapter":6},{"title":"Ethica ordine geometrico demonstrata","author":"spinoza","year":1677,"note":9,"chapter":6},{"title":"Opera Posthuma","author":"spinoza","year":1677,"note":9,"chapter":6},{"title":"De nagelate schriften van B.d.S.","author":"spinoza","year":1677,"note":9,"chapter":6},{"title":"Tractatus theologico-politicus","author":"spinoza","year":1670,"note":7,"chapter":6},{"title":"Vat. lat. 12838 (afschrift van de Ethica)","author":"vangent","year":1675,"note":12,"chapter":6},{"title":"The Vatican Manuscript of Spinoza's Ethica","author":"spruit","year":2011,"note":11,"chapter":6},{"title":"Spinoza's Ethica from Manuscript to Print","author":"steenbakkers","year":1994,"note":14,"chapter":6},{"title":"Œuvres IV: Ethica / Éthique","author":"steenbakkers","year":2020,"note":15,"chapter":6},{"title":"The Philosophy of Spinoza","author":"wolfson","year":1934,"note":43,"chapter":6},{"title":"Spinoza I: Dieu","author":"gueroult","year":1968,"note":43,"chapter":6},{"title":"Spinoza's Metaphysics: An Essay in Interpretation","author":"curley","year":1969,"note":44,"chapter":6},{"title":"A Study of Spinoza's Ethics","author":"bennett","year":1984,"note":43,"chapter":6},{"title":"Behind the Geometrical Method","author":"curley","year":1988,"note":43,"chapter":6},{"title":"Spinoza","author":"dellarocca","year":2008,"note":45,"chapter":6},{"title":"Spinoza's Heresy: Immortality and the Jewish Mind","author":"nadler","year":2001,"note":47,"chapter":6},{"title":"Puerta del Cielo","author":"herrera","year":null,"note":48,"chapter":7},{"title":"Casa de la Divinidad","author":"herrera","year":null,"note":48,"chapter":7},{"title":"Epítome y compendio de la lógica o dialéctica","author":"herrera","year":null,"note":48,"chapter":7},{"title":"Sha'ar ha-Shamayim en Beit Elohim (Hebreeuwse bewerking)","author":"aboab","year":1655,"note":50,"chapter":7},{"title":"Kabbala denudata (met Porta coelorum)","author":"knorr","year":1677,"note":51,"chapter":7},{"title":"Der Spinozismus im Jüdenthumb","author":"wachter","year":1699,"note":52,"chapter":7},{"title":"Elucidarius cabalisticus","author":"wachter","year":1706,"note":53,"chapter":7},{"title":"El Conciliador","author":"menasseh","year":1632,"note":26,"chapter":7},{"title":"Spes Israelis / Esperança de Israel","author":"menasseh","year":1650,"note":26,"chapter":7},{"title":"Humble Addresses","author":"menasseh","year":1655,"note":27,"chapter":7},{"title":"Vindiciae Judaeorum","author":"menasseh","year":1656,"note":27,"chapter":7},{"title":"Gibeat Shaul","author":"morteira","year":1645,"note":25,"chapter":7},{"title":"Exame das tradições phariseas","author":"dacosta","year":1623,"note":41,"chapter":7},{"title":"Exemplar humanae vitae","author":"dacosta","year":1687,"note":42,"chapter":7},{"title":"Certamen philosophicum","author":"orobio","year":1684,"note":44,"chapter":7},{"title":"Tekst van de cherem (Ascamot)","author":null,"year":1656,"note":35,"chapter":7},{"title":"Sjoelchan Aroech","author":"karo","year":1565,"note":3,"chapter":8},{"title":"Maggid mesjariem","author":"karo","year":null,"note":4,"chapter":8},{"title":"Lecha dodi","author":"alkabetz","year":null,"note":4,"chapter":8},{"title":"Pardes Rimonim","author":"cordovero","year":1548,"note":5,"chapter":8},{"title":"Elima Rabbati","author":"cordovero","year":null,"note":6,"chapter":8},{"title":"Tomer Devora","author":"cordovero","year":null,"note":5,"chapter":8},{"title":"Ets Chajiem / Sjemona Sje'ariem","author":"vital","year":null,"note":11,"chapter":8},{"title":"Sja'ar ha-gilgoeliem","author":"vital","year":null,"note":10,"chapter":8},{"title":"Zohar","author":"de_leon","year":1280,"note":16,"chapter":8},{"title":"Sefer ha-rimmon","author":"de_leon","year":null,"note":17,"chapter":8},{"title":"Ginnat egoz","author":"gikatilla","year":1274,"note":23,"chapter":8},{"title":"Sja'aree ora","author":"gikatilla","year":null,"note":23,"chapter":8},{"title":"Portae lucis","author":"ricius","year":1516,"note":23,"chapter":8},{"title":"Sefer ha-ot","author":"abulafia","year":1286,"note":27,"chapter":8},{"title":"Sja'ar ha-sjo'el","author":"azriel","year":null,"note":28,"chapter":8},{"title":"Sefer ha-Bahir","author":null,"year":1174,"note":32,"chapter":8},{"title":"Sefer jetsira","author":null,"year":null,"note":34,"chapter":8},{"title":"Hechalot rabbati en Hechalot zoetarti","author":null,"year":null,"note":37,"chapter":8},{"title":"Boek van geloofsleer en opvattingen","author":"saadia","year":933,"note":6,"chapter":9},{"title":"Theologie van Aristoteles","author":"alkindi","year":null,"note":3,"chapter":9},{"title":"Fons vitae (Bron van het leven)","author":"gabirol","year":null,"note":8,"chapter":9},{"title":"Keter Malchut","author":"gabirol","year":null,"note":9,"chapter":9},{"title":"De plichten van het hart","author":"bahya","year":1080,"note":10,"chapter":9},{"title":"Kuzari","author":"halevi","year":1140,"note":12,"chapter":9},{"title":"Boek van het getal","author":"ibnezra","year":null,"note":13,"chapter":9},{"title":"Commentaar op de Tora","author":"ibnezra","year":null,"note":14,"chapter":9},{"title":"Misjne Tora","author":"maimonides","year":1180,"note":17,"chapter":9},{"title":"Gids voor de verdoolden","author":"maimonides","year":1190,"note":18,"chapter":9},{"title":"Oorlogen van de Heer","author":"gersonides","year":1329,"note":23,"chapter":9},{"title":"Or Adonai (Licht van de Heer)","author":"crescas","year":1410,"note":24,"chapter":9},{"title":"Kifayat al-'abidin","author":"abrahammaimonides","year":null,"note":27,"chapter":9},{"title":"Ringstenen van de wijsheden","author":"ibnarabi","year":null,"note":29,"chapter":9},{"title":"Kitab al-masalik wa-l-mamalik","author":"ibnkhordadbeh","year":870,"note":33,"chapter":9},{"title":"Brahmasphutasiddhanta","author":"brahmagupta","year":628,"note":37,"chapter":9},{"title":"Over het rekenen met de Indiase cijfers","author":"alkhwarizmi","year":825,"note":38,"chapter":9},{"title":"Kalila wa-Dimna","author":"ibnalmuqaffa","year":750,"note":40,"chapter":9},{"title":"Directorium humanae vitae","author":"capua","year":1270,"note":40,"chapter":9},{"title":"Tractatus theologico-politicus","author":"spinoza","year":1670,"note":15,"chapter":9},{"title":"Septuagint","author":null,"year":-250,"note":5,"chapter":10},{"title":"Brief van Aristeas","author":null,"year":-150,"note":5,"chapter":10},{"title":"Wijsheid van Salomo","author":null,"year":null,"note":6,"chapter":10},{"title":"De opificio mundi","author":"philo","year":null,"note":9,"chapter":10},{"title":"De vita contemplativa","author":"philo","year":null,"note":10,"chapter":10},{"title":"In Flaccum","author":"philo","year":null,"note":3,"chapter":10},{"title":"Enneaden","author":"plotinus","year":null,"note":13,"chapter":10},{"title":"Leven van Plotinus","author":"porphyrius","year":300,"note":12,"chapter":10},{"title":"Elementen van de theologie","author":"proclus","year":null,"note":16,"chapter":10},{"title":"Liber de causis","author":null,"year":null,"note":17,"chapter":10},{"title":"Poimandres (Corpus Hermeticum)","author":null,"year":null,"note":20,"chapter":10},{"title":"Sefer Jetsira","author":null,"year":null,"note":21,"chapter":10},{"title":"Indica","author":"megasthenes","year":-300,"note":22,"chapter":10},{"title":"Rotsedict XIII","author":"ashoka","year":-256,"note":23,"chapter":10},{"title":"Periplus van de Erythreïsche Zee","author":null,"year":50,"note":25,"chapter":10},{"title":"Muziris-papyrus (P. Vindob. G 40822)","author":null,"year":150,"note":26,"chapter":10},{"title":"Stromata","author":"clemens","year":200,"note":27,"chapter":10},{"title":"Enuma Anu Enlil","author":null,"year":null,"note":34,"chapter":10},{"title":"MUL.APIN","author":null,"year":-1000,"note":35,"chapter":10},{"title":"Astronomische dagboeken","author":null,"year":-652,"note":36,"chapter":10},{"title":"Babyloniaca","author":"berossus","year":-280,"note":40,"chapter":10},{"title":"1 Henoch: Boek van de Wachters (1–36)","author":null,"year":-250,"note":41,"chapter":10},{"title":"1 Henoch: Astronomisch Boek (72–82)","author":null,"year":-250,"note":42,"chapter":10},{"title":"Boek der Jubileeën","author":null,"year":null,"note":43,"chapter":10},{"title":"Sumerische koningslijst","author":null,"year":-1900,"note":1,"chapter":11},{"title":"Sargon-inscriptie (RIME 2.1.1.11)","author":"sargon","year":-2300,"note":9,"chapter":11},{"title":"Plimpton 322","author":null,"year":-1800,"note":7,"chapter":11},{"title":"YBC 7289","author":null,"year":-1700,"note":6,"chapter":11},{"title":"Sulba-sutra","author":"baudhayana","year":-600,"note":41,"chapter":11},{"title":"Chandahshastra","author":"pingala","year":-200,"note":42,"chapter":11},{"title":"Brahmasphutasiddhanta","author":"brahmagupta","year":628,"note":43,"chapter":11},{"title":"Bakhshali-handschrift","author":null,"year":300,"note":43,"chapter":11},{"title":"The Indus Script: Texts, Concordance and Tables","author":"mahadevan","year":1977,"note":29,"chapter":11},{"title":"Deciphering the Indus Script","author":"parpola","year":1994,"note":30,"chapter":11},{"title":"Ancient Cities of the Indus Valley Civilization","author":"kenoyer","year":1998,"note":19,"chapter":11},{"title":"Boiling Energy: Community Healing among the Kalahari Kung","author":"katz","year":1982,"note":27,"chapter":12},{"title":"Believing and Seeing","author":"lewiswilliams","year":1981,"note":29,"chapter":12},{"title":"The Mind in the Cave","author":"lewiswilliams","year":2002,"note":29,"chapter":12},{"title":"Sie bauten die ersten Tempel","author":"schmidt","year":2006,"note":21,"chapter":12},{"title":"Understanding Language and Evolution through the Sphenoid","author":"konstapel","year":2026,"note":36,"chapter":12},{"title":"Waarom de oudste beschaving op aarde het antwoord heeft op onze huidige crisis","author":"konstapel","year":2026,"note":36,"chapter":12},{"title":"Convergent Sky Knowledge","author":"konstapel","year":2026,"note":36,"chapter":12},{"title":"YBC 7289","author":null,"year":-1700,"note":1,"chapter":13},{"title":"Plimpton 322","author":null,"year":-1700,"note":2,"chapter":13},{"title":"Rhind-papyrus","author":"ahmes","year":-1550,"note":3,"chapter":13},{"title":"Analytica Posteriora","author":"aristoteles","year":-350,"note":6,"chapter":13},{"title":"Elementen","author":"euclides","year":-300,"note":10,"chapter":13},{"title":"Over de bol en de cilinder; De meting van de cirkel","author":"archimedes","year":-225,"note":18,"chapter":13},{"title":"Commentaar op het eerste boek van Euclides' Elementen","author":"proclus","year":450,"note":19,"chapter":13},{"title":"Verhandeling over de moeilijkheden in de postulaten van Euclides","author":"khayyam","year":1077,"note":22,"chapter":13},{"title":"Al-risala al-shafiya","author":"tusi","year":1250,"note":23,"chapter":13},{"title":"Euclidis Elementorum libri XV","author":"clavius","year":1574,"note":24,"chapter":13},{"title":"La Géométrie","author":"descartes","year":1637,"note":25,"chapter":13},{"title":"Geometria","author":"vanschooten","year":1649,"note":25,"chapter":13},{"title":"De l'esprit géométrique","author":"pascal","year":1658,"note":28,"chapter":13},{"title":"La Logique ou l'art de penser","author":"arnauld","year":1662,"note":27,"chapter":13},{"title":"Ethica, ordine geometrico demonstrata","author":"spinoza","year":1677,"note":30,"chapter":13},{"title":"Euclides ab omni naevo vindicatus","author":"saccheri","year":1733,"note":31,"chapter":13},{"title":"Theorie der Parallellinien","author":"lambert","year":1786,"note":32,"chapter":13},{"title":"Elements of Geometry","author":"playfair","year":1795,"note":16,"chapter":13},{"title":"Over de beginselen der meetkunde","author":"lobatsjevski","year":1829,"note":34,"chapter":13},{"title":"Appendix scientiam spatii absolute veram exhibens","author":"bolyai","year":1832,"note":35,"chapter":13},{"title":"Ueber die Hypothesen, welche der Geometrie zu Grunde liegen","author":"riemann","year":1854,"note":36,"chapter":13},{"title":"Saggio di interpretazione della geometria non-euclidea","author":"beltrami","year":1868,"note":37,"chapter":13},{"title":"Über die sogenannte Nicht-Euklidische Geometrie","author":"klein","year":1871,"note":38,"chapter":13},{"title":"Vergleichende Betrachtungen über neuere geometrische Forschungen","author":"klein","year":1872,"note":39,"chapter":13},{"title":"Vorlesungen über neuere Geometrie","author":"pasch","year":1882,"note":40,"chapter":13},{"title":"Arithmetices principia, nova methodo exposita","author":"peano","year":1889,"note":41,"chapter":13},{"title":"Grundlagen der Geometrie","author":"hilbert","year":1899,"note":43,"chapter":13},{"title":"Mathematische Probleme","author":"hilbert","year":1900,"note":45,"chapter":13},{"title":"Die Feldgleichungen der Gravitation","author":"einstein","year":1915,"note":46,"chapter":13},{"title":"Dissertatio de arte combinatoria","author":"leibniz","year":1666,"note":1,"chapter":14},{"title":"Formal Logic","author":"demorgan","year":1847,"note":5,"chapter":14},{"title":"The Mathematical Analysis of Logic","author":"boole","year":1847,"note":5,"chapter":14},{"title":"An Investigation of the Laws of Thought","author":"boole","year":1854,"note":5,"chapter":14},{"title":"Stetigkeit und irrationale Zahlen","author":"dedekind","year":1872,"note":13,"chapter":14},{"title":"Begriffsschrift","author":"frege","year":1879,"note":8,"chapter":14},{"title":"Die Grundlagen der Arithmetik","author":"frege","year":1884,"note":8,"chapter":14},{"title":"Was sind und was sollen die Zahlen?","author":"dedekind","year":1888,"note":9,"chapter":14},{"title":"Arithmetices principia","author":"peano","year":1889,"note":14,"chapter":14},{"title":"Grundgesetze der Arithmetik","author":"frege","year":1893,"note":8,"chapter":14},{"title":"Over de grondslagen der wiskunde","author":"brouwer","year":1907,"note":31,"chapter":14},{"title":"Untersuchungen über die Grundlagen der Mengenlehre I","author":"zermelo","year":1908,"note":19,"chapter":14},{"title":"Principia Mathematica","author":"russell","year":1910,"note":20,"chapter":14},{"title":"Neubegründung der Mathematik","author":"hilbert","year":1922,"note":21,"chapter":14},{"title":"Die formalen Regeln der intuitionistischen Logik","author":"heyting","year":1930,"note":37,"chapter":14},{"title":"Über formal unentscheidbare Sätze der Principia Mathematica und verwandter Systeme I","author":"godel","year":1931,"note":24,"chapter":14},{"title":"Functionality in Combinatory Logic","author":"curry","year":1934,"note":42,"chapter":14},{"title":"On Computable Numbers","author":"turing","year":1936,"note":29,"chapter":14},{"title":"An Unsolvable Problem of Elementary Number Theory","author":"church","year":1936,"note":28,"chapter":14},{"title":"Die Widerspruchsfreiheit der reinen Zahlentheorie","author":"gentzen","year":1936,"note":27,"chapter":14},{"title":"A Formulation of the Simple Theory of Types","author":"church","year":1940,"note":41,"chapter":14},{"title":"The Mathematical Language AUTOMATH","author":"debruijn","year":1968,"note":44,"chapter":14},{"title":"The Formulae-as-Types Notion of Construction","author":"howard","year":1969,"note":43,"chapter":14},{"title":"Checking Landau's Grundlagen in the AUTOMATH System","author":"vanbenthemjutting","year":1977,"note":45,"chapter":14},{"title":"Intuitionistic Type Theory","author":"martinlof","year":1984,"note":46,"chapter":14},{"title":"Formal Proof – The Four-Color Theorem","author":"gonthier","year":2008,"note":52,"chapter":14},{"title":"A¹-homotopy theory of schemes","author":"morel","year":1999,"note":4,"chapter":15},{"title":"Motivic cohomology with Z/2-coefficients","author":"voevodsky","year":2003,"note":5,"chapter":15},{"title":"On motivic cohomology with Z/l-coefficients","author":"voevodsky","year":2011,"note":7,"chapter":15},{"title":"The Origins and Motivations of Univalent Foundations","author":"voevodsky","year":2014,"note":9,"chapter":15},{"title":"Analysis situs","author":"poincare","year":1895,"note":14,"chapter":15},{"title":"General Theory of Natural Equivalences","author":"eilenberg","year":1945,"note":17,"chapter":15},{"title":"Pursuing Stacks","author":"grothendieck","year":1983,"note":16,"chapter":15},{"title":"The Groupoid Model Refutes Uniqueness of Identity Proofs","author":"hofmann","year":1994,"note":20,"chapter":15},{"title":"Homotopy Theoretic Models of Identity Types","author":"awodey","year":2009,"note":21,"chapter":15},{"title":"Calculating the Fundamental Group of the Circle in Homotopy Type Theory","author":"licata","year":2013,"note":30,"chapter":15},{"title":"Homotopy Type Theory: Univalent Foundations of Mathematics","author":null,"year":2013,"note":32,"chapter":15},{"title":"Cubical Type Theory: A Constructive Interpretation of the Univalence Axiom","author":"coquand","year":2018,"note":37,"chapter":15},{"title":"Cubical Agda","author":"mortberg","year":2021,"note":38,"chapter":15},{"title":"Differential Cohomology in a Cohesive ∞-Topos","author":"schreiber","year":2013,"note":40,"chapter":15},{"title":"Quantum Gauge Field Theory in Cohesive Homotopy Type Theory","author":"schreiber","year":2014,"note":41,"chapter":15},{"title":"Brouwer's Fixed-Point Theorem in Real-Cohesive Homotopy Type Theory","author":"shulman","year":2018,"note":42,"chapter":15},{"title":"Introduction to Homotopy Type Theory","author":"rijke","year":2025,"note":46,"chapter":15},{"title":"Ethica, ordine geometrico demonstrata","author":"spinoza","year":1677,"note":49,"chapter":15},{"title":"The Logical Structure of Spinoza's Ethics, Part I","author":"jarrett","year":1978,"note":54,"chapter":15},{"title":"An Overview of Spinoza's Ethics","author":"friedman","year":1978,"note":54,"chapter":15},{"title":"Spinoza's Ontology","author":"hladik","year":2004,"note":55,"chapter":15},{"title":"A Formalization of Spinoza's Ethics, Part 1: Consequences for Interpretation","author":"sierra","year":2017,"note":56,"chapter":15},{"title":"A Computationally Assisted Reconstruction of an Ontological Argument in Spinoza's The Ethics","author":"horner","year":2019,"note":57,"chapter":15},{"title":"Bennett's Conjecture in Lean 4: Counter-Models for the PSR-Reducibility of Spinoza's Propositions V and XIV","author":"nakamura","year":2026,"note":58,"chapter":15},{"title":"Een nieuwe Ethica van Spinoza","author":"konstapel","year":2025,"note":59,"chapter":15},{"title":"Ethica, ordine geometrico demonstrata","author":"spinoza","year":1677,"note":6,"chapter":16},{"title":"Een nieuwe Ethica van Spinoza (constable.blog)","author":"konstapel","year":2025,"note":1,"chapter":16},{"title":"Homotopy Type Theory: Univalent Foundations of Mathematics","author":null,"year":2013,"note":5,"chapter":16},{"title":"The Logical Structure of Spinoza's Ethics, Part I","author":"jarrett","year":1978,"note":35,"chapter":16},{"title":"Spinoza's Ontology","author":"hladik","year":2004,"note":36,"chapter":16},{"title":"A Formalization of Spinoza's Ethics, Part 1: Consequences for Interpretation","author":"sierra","year":2017,"note":38,"chapter":16},{"title":"A Computationally Assisted Reconstruction of an Ontological Argument in Spinoza's The Ethics","author":"horner","year":2019,"note":39,"chapter":16},{"title":"Bennett's Conjecture in Lean 4: Counter-Models for the PSR-Reducibility of Spinoza's Propositions V and XIV","author":"nakamura","year":2026,"note":40,"chapter":16},{"title":"A Study of Spinoza's Ethics","author":"bennett","year":1984,"note":40,"chapter":16},{"title":"Cubical Agda: A Dependently Typed Programming Language with Univalence and Higher Inductive Types","author":"mortberg","year":2019,"note":13,"chapter":16},{"title":"Univalent Categories and the Rezk Completion","author":"ahrens","year":2015,"note":18,"chapter":16},{"title":"Structures of Social Life","author":"fiske","year":1991,"note":46,"chapter":16}],"concepts":[{"term":"publieke kerk","explanation":"De gereformeerde kerk, die als enige openbaar mocht vergaderen en de kerkgebouwen bezat; andere geloven werden gedoogd.","chapter":1},{"term":"gewetensvrijheid","explanation":"Het recht om niet om je geloof vervolgd of ondervraagd te worden (Unie van Utrecht, art. 13), te onderscheiden van vrijheid van openbare eredienst.","chapter":1},{"term":"remonstranten en contraremonstranten","explanation":"Volgelingen van Arminius en van Gomarus in de strijd over de predestinatie, beslecht op de Synode van Dordrecht.","chapter":1},{"term":"converso","explanation":"Iberische Jood of nakomeling van Joden die onder dwang christen was geworden.","chapter":1},{"term":"collegianten","explanation":"Beweging zonder predikanten of belijdenis, ontstaan in 1619, waarin ieder vrij over de Bijbel mocht spreken; centrum in Rijnsburg.","chapter":1},{"term":"cartesianisme","explanation":"De filosofie van Descartes en zijn volgelingen: kennis opbouwen vanuit heldere en onderscheiden ideeën en de natuur mechanisch verklaren.","chapter":1},{"term":"Ware Vrijheid","explanation":"Het stadhouderloze bestel van De Witt en de regenten, tegenover de ambities van het huis Oranje.","chapter":1},{"term":"lijfrente","explanation":"Lening aan de overheid die zolang de inlegger leeft een vaste jaarlijkse uitkering geeft; De Witt berekende haar waarde met sterftekansen.","chapter":1},{"term":"fictief impressum","explanation":"Verzonnen drukker of plaats op een titelblad, gebruikt om censuur te ontlopen.","chapter":1},{"term":"vrijheid van filosoferen","explanation":"Kernbegrip van de Tractatus: de vrijheid om te denken wat men wil en te zeggen wat men denkt, als voorwaarde voor vrede en vroomheid.","chapter":1},{"term":"meetkundige methode","explanation":"Uiteenzetting met definities, axioma's en bewezen stellingen, zoals in Euclides; voor het eerst bij Spinoza in brief 2.","chapter":2},{"term":"twee soorten definities","explanation":"Een definitie van een bestaand wezen moet waar zijn; een definitie van iets dat we ontwerpen hoeft alleen begrijpelijk te zijn (brief 9).","chapter":2},{"term":"hulpmiddelen van de verbeelding","explanation":"Maat, tijd en getal: nuttig om te ordenen, maar ongeschikt om het oneindige te begrijpen (brief 12).","chapter":2},{"term":"kwaad als gemis","explanation":"Kwaad is niets positiefs, maar iets wat ontbreekt in vergelijking met iets anders (brieven aan Blijenbergh).","chapter":2},{"term":"vrije noodzaak","explanation":"Vrij is wat alleen uit de noodzaak van de eigen natuur bestaat en handelt, niet wat zonder oorzaak kiest (brief 58).","chapter":2},{"term":"oneindige modus","explanation":"Oneindige verschijningsvorm van de substantie, zoals beweging en rust of het aanzicht van het hele heelal (brief 64).","chapter":2},{"term":"inwonende oorzaak","explanation":"Een oorzaak die in haar gevolgen blijft in plaats van er van buitenaf op te werken; zo is God volgens Spinoza de oorzaak van alle dingen (brief 73).","chapter":2},{"term":"determinatio negatio est","explanation":"Een bepaling is een ontkenning: een figuur bestaat uit haar begrenzing (brief 50).","chapter":2},{"term":"Gebhardt-nummering","explanation":"De standaardnummering van de brieven uit Gebhardts uitgave van 1925.","chapter":2},{"term":"sferische aberratie","explanation":"De fout van een bolvormige lens: randstralen worden sterker gebroken dan stralen bij het midden, zodat een punt een vlekje wordt.","chapter":3},{"term":"diafragma","explanation":"Een ring die de randstralen tegenhoudt; een kleinere opening geeft een scherper maar lichtzwakker beeld.","chapter":3},{"term":"slijpschotel","explanation":"Holle of bolle metalen schaal waarin glas met slijpmiddel tot een lens wordt geslepen.","chapter":3},{"term":"hyperbolische lens","explanation":"Lens waarvan het oppervlak een hyperbool volgt; volgens Descartes vrij van sferische aberratie, maar vrijwel niet te slijpen.","chapter":3},{"term":"objectief en oculair","explanation":"De lens vooraan in een kijker of microscoop die het beeld vormt, en de lens bij het oog waarmee men het bekijkt.","chapter":3},{"term":"brekingswet","explanation":"De sinussen van de hoek van inval en van breking staan in een vaste verhouding (Snellius, Descartes).","chapter":3},{"term":"principe van Huygens","explanation":"Elk punt van een golffront is de bron van nieuwe golfjes, waarvan de omhullende het volgende golffront vormt.","chapter":3},{"term":"individu (Ethica II)","explanation":"Een samengesteld lichaam waarvan de delen hun bewegingen in een vaste verhouding aan elkaar doorgeven.","chapter":3},{"term":"verwachting","explanation":"De waarde van een kans in een spel, het kernbegrip van Huygens' kansrekening van 1657.","chapter":3},{"term":"monade","explanation":"Bij Leibniz een eenvoudige, onverdeelbare substantie die het hele heelal vanuit haar eigen gezichtspunt uitdrukt.","chapter":4},{"term":"vooraf ingestelde harmonie","explanation":"Leibniz' leer dat substanties niet op elkaar inwerken maar door God vooraf op elkaar zijn afgestemd.","chapter":4},{"term":"beste van alle mogelijke werelden","explanation":"Leibniz' stelling dat God uit oneindig veel mogelijke werelden de beste tot bestaan bracht.","chapter":4},{"term":"ontologisch godsbewijs","explanation":"Bewijs dat God bestaat omdat bestaan in het begrip van het volmaaktste wezen besloten ligt; Leibniz eiste eerst een bewijs dat dat begrip mogelijk is.","chapter":4},{"term":"characteristica universalis","explanation":"Leibniz' ontwerp van een universele tekentaal waarin begrippen uit grondbegrippen zijn opgebouwd en redeneren rekenen wordt.","chapter":4},{"term":"calculus","explanation":"De differentiaal- en integraalrekening, die Leibniz in 1675 ontwikkelde en in 1684 publiceerde.","chapter":4},{"term":"monisme","explanation":"De opvatting dat er in wezen maar één substantie of werkelijkheid is, zoals bij Spinoza.","chapter":4},{"term":"ultimi barbarorum","explanation":"‘De allerlaatste barbaren’, de woorden die Spinoza na de moord op de gebroeders De Witt had willen ophangen.","chapter":4},{"term":"more geometrico / ordo geometricus","explanation":"Uiteenzetting in de vorm van Euclides: definities, axioma's en postulaten vooraf, daarna stellingen met bewijzen die alleen naar eerder vastgestelde punten verwijzen.","chapter":5},{"term":"analyse","explanation":"Bij Descartes de bewijswijze die de weg van de ontdekking toont en de lezer laat meedenken.","chapter":5},{"term":"synthese","explanation":"Bij Descartes de bewijswijze van Euclides, die vanuit definities en axioma's afleidt en de lezer tot instemming dwingt.","chapter":5},{"term":"genetische definitie","explanation":"Een definitie die zegt hoe een ding ontstaat, zodat al zijn eigenschappen eruit volgen, zoals de cirkel als figuur beschreven door een draaiende lijn.","chapter":5},{"term":"ware idee","explanation":"Een idee die zichzelf als waar kenmerkt; volgens Spinoza is de waarheid de norm van zichzelf en van het valse.","chapter":5},{"term":"idee van een idee","explanation":"Reflexieve kennis; volgens de Verhandeling is de methode niets anders dan dit.","chapter":5},{"term":"axioma","explanation":"Bij Spinoza een evidente waarheid die zonder bewijs wordt aanvaard, zoals I ax. 4.","chapter":5},{"term":"postulaat","explanation":"Een aanname over het menselijk lichaam die op ervaring steunt en die de lezer wordt gevraagd aan te nemen.","chapter":5},{"term":"corollarium (gevolg)","explanation":"Een uitspraak die bijna direct uit een bewezen stelling volgt.","chapter":5},{"term":"scholium (toelichting)","explanation":"Een vrijere toelichting buiten de strenge bewijsvorm, met voorbeelden en polemiek.","chapter":5},{"term":"lemma","explanation":"Een hulpstelling, vooral in de natuurkundige uitweiding na II st. 13.","chapter":5},{"term":"causa sive ratio","explanation":"Oorzaak of grond: bij Spinoza zijn de reden waarom iets volgt en de oorzaak waardoor het ontstaat hetzelfde.","chapter":5},{"term":"drie soorten kennis","explanation":"Verbeelding of mening, rede, en intuïtieve kennis (Ethica II st. 40, toel. 2).","chapter":5},{"term":"historiola mentis","explanation":"Een ‘kleine geschiedenis van de geest’ naar Bacon, die volgens brief 37 volstaat voor de methode.","chapter":5},{"term":"Deus seu Natura","explanation":"God of de Natuur, de formule uit het voorwoord van Ethica IV.","chapter":5},{"term":"causa sui","explanation":"Oorzaak van zichzelf: dat waarvan het wezen het bestaan insluit (I, def. 1).","chapter":6},{"term":"substantie","explanation":"Wat in zichzelf is en door zichzelf wordt begrepen (I, def. 3); er is er maar één, God.","chapter":6},{"term":"attribuut","explanation":"Wat het verstand van een substantie waarneemt als haar wezen uitmakend (I, def. 4); wij kennen denken en uitgebreidheid.","chapter":6},{"term":"modus","explanation":"Aandoening van een substantie, iets wat in iets anders is en daardoor wordt begrepen (I, def. 5).","chapter":6},{"term":"God (Deus)","explanation":"Een volstrekt oneindig wezen, een substantie met oneindig veel attributen (I, def. 6).","chapter":6},{"term":"vrijheid","explanation":"Bestaan en handelen alleen uit de noodzaak van de eigen natuur, niet onder dwang van buiten (I, def. 7).","chapter":6},{"term":"eeuwigheid","explanation":"Het bestaan zelf voor zover het noodzakelijk uit de definitie van een ding volgt; geen lange tijd (I, def. 8).","chapter":6},{"term":"immanente oorzaak","explanation":"God werkt niet van buiten op de dingen in, maar is erin werkzaam (I, st. 18).","chapter":6},{"term":"natura naturans / natura naturata","explanation":"De natuur als bron (God met zijn attributen) en als wat daaruit volgt (de modi) (I, st. 29, toel.).","chapter":6},{"term":"oneindige modi","explanation":"Modi die direct of indirect uit een attribuut volgen, zoals beweging en rust of het aanzien van het hele universum (I, st. 21–23; brief 64).","chapter":6},{"term":"asylum ignorantiae","explanation":"De wil van God als ‘toevluchtsoord van de onwetendheid’ in het aanhangsel van deel I.","chapter":6},{"term":"parallellisme","explanation":"Latere naam voor II, st. 7: de orde van de ideeën is dezelfde als de orde van de dingen.","chapter":6},{"term":"de geest als idee van het lichaam","explanation":"Het object van het idee dat de menselijke geest uitmaakt, is het lichaam (II, st. 13).","chapter":6},{"term":"individu","explanation":"Samengesteld lichaam dat zijn identiteit behoudt zolang de verhouding van beweging en rust tussen de delen gelijk blijft (II, na st. 13).","chapter":6},{"term":"adequaat en inadequaat idee","explanation":"Volledig begrepen idee tegenover een verminkt en verward idee; valsheid is een gebrek aan kennis (II, st. 35).","chapter":6},{"term":"drie soorten kennis","explanation":"Verbeelding of mening, rede, en intuïtieve kennis (II, st. 40, tweede toel.).","chapter":6},{"term":"veritas norma sui et falsi","explanation":"De waarheid is de norm van zichzelf en van het valse, zoals het licht zichzelf en de duisternis toont (II, st. 43, toel.).","chapter":6},{"term":"sub specie aeternitatis","explanation":"De dingen zien onder het aspect van eeuwigheid, als noodzakelijk (II, st. 44, gevolg 2; V).","chapter":6},{"term":"affect","explanation":"Aandoening van het lichaam die zijn vermogen tot handelen vergroot of verkleint, en tegelijk het idee daarvan (III, def. 3).","chapter":6},{"term":"actief en passief","explanation":"Actief zijn we als we adequate oorzaak zijn van wat gebeurt, passief als we slechts gedeeltelijke oorzaak zijn (III, def. 2).","chapter":6},{"term":"conatus","explanation":"Het streven van elk ding om in zijn zijn te volharden, dat zijn werkelijke wezen is (III, st. 6–7).","chapter":6},{"term":"cupiditas (begeerte)","explanation":"Bewuste drang; het wezen zelf van de mens (III, st. 9 toel.; affectdefinitie 1).","chapter":6},{"term":"laetitia (blijdschap)","explanation":"Overgang naar een grotere volmaaktheid (III, st. 11 toel.; affectdefinitie 2).","chapter":6},{"term":"tristitia (droefheid)","explanation":"Overgang naar een kleinere volmaaktheid (III, st. 11 toel.; affectdefinitie 3).","chapter":6},{"term":"nabootsing van affecten","explanation":"Wie zich voorstelt dat een gelijke een affect heeft, krijgt zelf een soortgelijk affect (III, st. 27).","chapter":6},{"term":"fortitudo","explanation":"Sterkte van geest, met moed (animositas) en edelmoedigheid (generositas) als kanten (III, st. 59 toel.).","chapter":6},{"term":"imperium in imperio","explanation":"Het misverstand dat de mens in de natuur staat als een rijk in een rijk (III, voorwoord).","chapter":6},{"term":"servitus","explanation":"Menselijke onvrijheid: het onvermogen om de affecten te matigen en te bedwingen (IV, voorwoord).","chapter":6},{"term":"Deus seu Natura","explanation":"God of de Natuur, het ene wezen dat handelt met dezelfde noodzaak waarmee het bestaat (IV, voorwoord).","chapter":6},{"term":"deugd als vermogen","explanation":"Onder deugd en vermogen versta ik hetzelfde; het fundament van deugd is het streven zich te bewaren (IV, def. 8; st. 18 toel.).","chapter":6},{"term":"homo homini Deus","explanation":"De mens is voor de mens een god: niets is een mens nuttiger dan een mens die volgens de rede leeft (IV, st. 35).","chapter":6},{"term":"de vrije mens","explanation":"Model van de mens die alleen volgens de rede leeft (IV, st. 67–73).","chapter":6},{"term":"remedies tegen de affecten","explanation":"Begrip, inzicht in noodzaak, levensregels en ordening waarmee de geest de affecten beheerst (V, st. 1–20).","chapter":6},{"term":"amor Dei intellectualis","explanation":"Intellectuele liefde tot God, ontstaan uit de derde soort kennis; eeuwig (V, st. 32–36).","chapter":6},{"term":"eeuwigheid van de geest","explanation":"Er blijft van de geest iets eeuwigs over, geen persoonlijke onsterfelijkheid (V, st. 23, 38–40).","chapter":6},{"term":"beatitudo","explanation":"Gelukzaligheid, die niet de beloning van de deugd is maar de deugd zelf (V, st. 42).","chapter":6},{"term":"subjectieve en objectieve lezing van de attributen","explanation":"Debat of attributen projecties van het eindige verstand zijn of werkelijke kanten van de substantie.","chapter":6},{"term":"principe van voldoende grond","explanation":"Alles heeft een verklaring; volgens Della Rocca de sleutel tot de hele Ethica.","chapter":6},{"term":"Sefarad","explanation":"Hebreeuwse naam voor het Iberisch schiereiland; Sefardim zijn de Joden die daar vandaan komen.","chapter":7},{"term":"converso","explanation":"Gedoopte Jood of nakomeling daarvan in Spanje en Portugal, ook ‘nieuwe christen’ genoemd.","chapter":7},{"term":"marrano","explanation":"Scheldwoord voor conversos die heimelijk Joods zouden leven; de herkomst van het woord is omstreden.","chapter":7},{"term":"dhimmi","explanation":"Beschermde niet-moslim onder islamitisch bestuur, die een eigen belasting betaalde en zijn godsdienst mocht houden.","chapter":7},{"term":"limpieza de sangre","explanation":"‘Zuiverheid van bloed’: regels die nakomelingen van Joden en moslims uitsloten van ambten.","chapter":7},{"term":"auto de fe","explanation":"Openbare ceremonie van de inquisitie waarin vonnissen werden uitgesproken.","chapter":7},{"term":"Nação","explanation":"‘De Natie’: de Portugese conversos en Joden in de diaspora als handelsgemeenschap.","chapter":7},{"term":"Ponentijnse Joden","explanation":"‘Joden uit het westen’: Venetiaanse benaming voor Portugese conversos die terugkeerden naar het jodendom.","chapter":7},{"term":"Mahamad","explanation":"Het bestuur van leken (parnassim en gabbai) van de Portugese gemeente.","chapter":7},{"term":"Ascamot","explanation":"De verordeningen van de gemeente, vastgesteld bij de fusie van 1639.","chapter":7},{"term":"cherem","explanation":"De ban: verbod voor gemeenteleden om met de getroffene om te gaan.","chapter":7},{"term":"haham","explanation":"Titel van een rabbijn in de Sefardische gemeenten.","chapter":7},{"term":"Ets Haim","explanation":"‘Boom van het leven’: school en bibliotheek van de gemeente, opgericht 1616.","chapter":7},{"term":"Ein Sof","explanation":"‘Zonder einde’: het oneindige, verborgen aspect van God in de Kabbala.","chapter":7},{"term":"sefirot","explanation":"De tien vormen waarin het oneindige zich uitdrukt; zie hoofdstuk 8.","chapter":7},{"term":"gematria","explanation":"Joodse getallenleer waarin elke Hebreeuwse letter een getalswaarde heeft; Elohim en ha-teva hebben beide de waarde 86.","chapter":7},{"term":"amor Dei intellectualis","explanation":"Spinoza's ‘verstandelijke liefde tot God’ in deel V van de Ethica.","chapter":7},{"term":"sabbatianisme","explanation":"De messiaanse beweging rond Sabbatai Zvi, 1665–1666 en daarna.","chapter":7},{"term":"Kabbala","explanation":"‘Ontvangst’ of ‘overlevering’: de Joodse mystieke traditie over God, schepping en ziel.","chapter":8},{"term":"Ein Sof","explanation":"‘Er is geen einde’: het oneindige, verborgen aspect van God, dat alleen door ontkenning kan worden aangeduid.","chapter":8},{"term":"sefirot","explanation":"De tien vormen waarin Ein Sof zich uitdrukt: Keter, Chochma, Bina, Chesed, Gevoera, Tiferet, Netsach, Hod, Jesod, Malchoet.","chapter":8},{"term":"drie kolommen","explanation":"Ordening van de sefirot in een rechterkolom van genade, een linkerkolom van oordeel en een middenkolom van evenwicht.","chapter":8},{"term":"Da'at","explanation":"‘Kennis’: soms als verbinding tussen Chochma en Bina geplaatst.","chapter":8},{"term":"Sjechina","explanation":"De aanwezigheid van God in de wereld, verbonden met Malchoet, de vrouwelijke kant van God.","chapter":8},{"term":"tsimtsoem","explanation":"De samentrekking waarmee God zich in zichzelf terugtrekt om ruimte te maken voor de wereld.","chapter":8},{"term":"resjimoe","explanation":"Het spoor van het goddelijke licht dat in de lege ruimte achterblijft.","chapter":8},{"term":"kav","explanation":"De dunne lichtstraal die vanuit Ein Sof de lege ruimte binnengaat.","chapter":8},{"term":"Adam Kadmon","explanation":"De ‘oermens’: de eerste volmaakte gestalte van het goddelijke licht.","chapter":8},{"term":"sjevirat ha-keliem","explanation":"De breuk van de vaten die het licht niet konden dragen.","chapter":8},{"term":"kelipot","explanation":"‘Schillen’: de scherven van de vaten, machten van het kwaad die vonken gevangen houden.","chapter":8},{"term":"partsoefiem","explanation":"‘Gestalten’ waarin de sefirot na de breuk opnieuw worden geordend: Arich Anpin, Abba, Imma, Ze'ir Anpin, Noekva.","chapter":8},{"term":"tikkoen","explanation":"Het herstel van de wereld, dat de mens voltooit door gebod en gebed met de juiste gerichtheid.","chapter":8},{"term":"kavana","explanation":"Innerlijke gerichtheid bij gebed en gebod.","chapter":8},{"term":"gilgoel","explanation":"Zielsverhuizing: een ziel keert terug tot haar deel van het herstel is volbracht.","chapter":8},{"term":"olam ha-malboesj","explanation":"In Sarugs versie: de ‘wereld van het kleed’ van letters tussen Ein Sof en Adam Kadmon.","chapter":8},{"term":"sitra achra","explanation":"‘De andere kant’: in de Zohar de bron van het kwaad.","chapter":8},{"term":"profetische Kabbala","explanation":"Abulafia's mystiek van letterpermutatie, adem en hoofdbewegingen, gericht op vereniging met het goddelijke intellect.","chapter":8},{"term":"machsjava","explanation":"De goddelijke gedachte, bij Isaac de Blinde de eerste uitstraling uit Ein Sof.","chapter":8},{"term":"merkava","explanation":"De goddelijke troonwagen uit Ezechiël 1, onderwerp van de oudste Joodse mystiek.","chapter":8},{"term":"Hechalot","explanation":"‘Paleizen’: teksten over de hemelreis van de mysticus langs zeven paleizen.","chapter":8},{"term":"panentheïsme","explanation":"De opvatting dat alles in God is, zonder dat God in de dingen opgaat.","chapter":8},{"term":"gaon","explanation":"Titel van het hoofd van een Babylonische Talmoedacademie (589–1038).","chapter":9},{"term":"exilarch","explanation":"Resj galoeta, het wereldlijke hoofd van de Joden in Babylonië, als afstammeling van David beschouwd.","chapter":9},{"term":"responsa","explanation":"Schriftelijke antwoorden van rabbijnse autoriteiten op vragen over de wet.","chapter":9},{"term":"kalam","explanation":"Rationele islamitische theologie die het geloof met argumenten verdedigt.","chapter":9},{"term":"falsafa","explanation":"Filosofie in de Griekse traditie, in het Arabisch beoefend.","chapter":9},{"term":"universeel hylemorfisme","explanation":"Ibn Gabirols leer dat alles behalve God uit materie en vorm bestaat, ook zielen en intellecten.","chapter":9},{"term":"negatieve theologie","explanation":"De opvatting dat over God alleen kan worden gezegd wat hij niet is.","chapter":9},{"term":"geheim van de twaalf","explanation":"Ibn Ezra's verhulde aanwijzing dat sommige verzen van de Tora niet van Mozes zijn.","chapter":9},{"term":"actueel oneindige","explanation":"Een oneindigheid die als voltooid geheel bestaat; Crescas hield haar, tegen Aristoteles, voor mogelijk.","chapter":9},{"term":"wahdat al-wujud","explanation":"‘Eenheid van het zijn’, latere samenvatting van de leer van Ibn Arabi.","chapter":9},{"term":"geniza","explanation":"Bergplaats voor afgedankte geschriften die de naam van God kunnen bevatten.","chapter":9},{"term":"positiestelsel","explanation":"Getalschrift waarin de waarde van een cijfer afhangt van zijn plaats, met een teken voor nul.","chapter":9},{"term":"Museion","explanation":"Gemeenschap van geleerden op kosten van de Ptolemaeën, met de bibliotheek van Alexandrië.","chapter":10},{"term":"Logos","explanation":"Bij Philo het goddelijke woord en de goddelijke rede, middelaar tussen God en de wereld.","chapter":10},{"term":"allegorie","explanation":"Uitleg van een tekst als beeld van een diepere, vaak geestelijke betekenis.","chapter":10},{"term":"het Ene","explanation":"Bij Plotinus de eerste, ondeelbare bron van alles, ook het Goede genoemd.","chapter":10},{"term":"uitstraling (emanatie)","explanation":"Het voortkomen van lagere werkelijkheden uit een hogere bron zonder dat de bron vermindert.","chapter":10},{"term":"terugkeer (epistrophè)","explanation":"De beweging waarmee wat uit de bron voortkomt zich weer naar die bron richt.","chapter":10},{"term":"gnosis","explanation":"Verlossende kennis; bij de gnostici bevrijding van de lichtvonk uit de materie.","chapter":10},{"term":"demiurg","explanation":"De maker van de zichtbare wereld, bij de gnostici een lagere, onwetende god.","chapter":10},{"term":"gymnosofisten","explanation":"‘Naakte wijzen’, Griekse naam voor Indiase asceten.","chapter":10},{"term":"sefirot (Sefer Jetsira)","explanation":"In het Sefer Jetsira tien getallen of dimensies waarmee de wereld is geschapen.","chapter":10},{"term":"intercalatie","explanation":"Het invoegen van een extra maand om maankalender en zonnejaar gelijk te houden.","chapter":10},{"term":"negentienjarige cyclus","explanation":"19 zonnejaren ≈ 235 maanmaanden, met 7 schrikkelmaanden per cyclus.","chapter":10},{"term":"apkallu","explanation":"De zeven Babylonische wijzen van voor de vloed die de mensen de beschaving brachten.","chapter":10},{"term":"Wachters","explanation":"In 1 Henoch de gevallen engelen die de mensen verboden kennis leerden.","chapter":10},{"term":"proto-spijkerschrift","explanation":"Het oudste schrift van Mesopotamië (ca. 3350–3000 v.Chr.), vooral gebruikt voor boekhouding.","chapter":11},{"term":"sexagesimaal","explanation":"Zestigtallig talstelsel, waarop onze minuten, seconden en graden teruggaan.","chapter":11},{"term":"Pythagorees drietal","explanation":"Drie gehele getallen waarbij de kwadraten van de twee kleinste samen het kwadraat van de grootste vormen.","chapter":11},{"term":"Meluhha","explanation":"Mesopotamische naam voor een land in het oosten, door vrijwel alle onderzoekers gelijkgesteld aan de Indusbeschaving.","chapter":11},{"term":"Dilmun","explanation":"Handelsland in de Golf, het huidige Bahrein.","chapter":11},{"term":"Magan","explanation":"Land van koper en dioriet, het huidige Oman.","chapter":11},{"term":"Golfzegel","explanation":"Rond stempelzegel met Indusmotieven, ontwikkeld door kooplieden in Dilmun rond 2100 v.Chr.","chapter":11},{"term":"etskraal","explanation":"Kraal van carneool met ingebrande witte lijnen, een Indus-techniek.","chapter":11},{"term":"binair-decimaal gewichtsstelsel","explanation":"Indusgewichten die eerst verdubbelen (1 tot 64) en daarboven in veelvouden van tien oplopen.","chapter":11},{"term":"Pashupatizegel","explanation":"Zegel uit Mohenjo-daro met een gehoornde zittende figuur, door Marshall omstreden als proto-Shiva gelezen.","chapter":11},{"term":"kayotsarga","explanation":"Staande meditatiehouding met hangende armen, kenmerkend voor Jaina-beelden.","chapter":11},{"term":"tirthankara","explanation":"In het jainisme een van de 24 verlichte leraren die de weg over de stroom van het bestaan wijzen.","chapter":11},{"term":"ahimsa","explanation":"Geweldloosheid tegenover al het levende, kern van het jainisme.","chapter":11},{"term":"Sulba-sutra","explanation":"Vedische handleiding voor het meten en bouwen van vuuraltaren, met vroege meetkunde.","chapter":11},{"term":"zuidelijke kustroute","explanation":"Hypothese dat de eerste mensen buiten Afrika via Bab-el-Mandeb langs de kusten van Arabië en India naar het oosten trokken.","chapter":12},{"term":"Sahul","explanation":"IJstijdcontinent van Australië, Nieuw-Guinea en Tasmanië.","chapter":12},{"term":"Toba-flessenhals","explanation":"Hypothese dat de uitbarsting van Toba de mensheid sterk uitdunde; door latere vondsten verzwakt.","chapter":12},{"term":"songline","explanation":"Aboriginal lied dat een route door het landschap (en soms de hemel) beschrijft, een mondelinge kaart.","chapter":12},{"term":"Khoe-San","explanation":"Verzamelnaam voor de San en de Khoekhoe van Zuidelijk Afrika, de oudste afsplitsing binnen de moderne mensheid.","chapter":12},{"term":"klikklank","explanation":"Medeklinker gevormd door de tong los te trekken van het verhemelte.","chapter":12},{"term":"n/om","explanation":"Bij de Ju/'hoansi de genezende kracht die in de trancedans ‘kookt’.","chapter":12},{"term":"!kia","explanation":"Toestand van verhoogd bewustzijn van de genezer in de trancedans.","chapter":12},{"term":"entoptische verschijnselen","explanation":"Geometrische beelden die het zenuwstelsel in veranderde bewustzijnstoestanden voortbrengt.","chapter":12},{"term":"therianthroop","explanation":"Figuur die half mens, half dier is.","chapter":12},{"term":"axioma","explanation":"Voor Euclides en Spinoza een evidente eerste waarheid, voor Hilbert een gekozen uitgangspunt waarvan alleen consistentie wordt gevraagd.","chapter":13},{"term":"postulaat","explanation":"Bij Euclides een eis die de lezer moet toestaan, zoals het trekken van een lijn of cirkel.","chapter":13},{"term":"gemeenschappelijk begrip","explanation":"Euclides' algemene axioma's die voor alle grootheden gelden, zoals 'het geheel is groter dan het deel'.","chapter":13},{"term":"demonstratie (apodeixis)","explanation":"Bij Aristoteles een redenering uit ware, eerste en onmiddellijke premissen die kennis van de oorzaak oplevert.","chapter":13},{"term":"vijfde postulaat / parallellenpostulaat","explanation":"Euclides' eis dat twee lijnen elkaar snijden aan de kant waar de binnenhoeken samen minder dan twee rechte hoeken zijn; gelijkwaardig aan Playfairs 'precies één evenwijdige'.","chapter":13},{"term":"onmeetbaarheid","explanation":"Het ontbreken van een gemeenschappelijke maat, zoals bij zijde en diagonaal van een vierkant (√2 is geen breuk).","chapter":13},{"term":"uitputtingsmethode","explanation":"Eudoxus' methode om oppervlakken en inhouden te bepalen door ze met steeds fijnere figuren in te sluiten.","chapter":13},{"term":"analytische meetkunde","explanation":"Descartes' beschrijving van figuren met coördinaten en vergelijkingen.","chapter":13},{"term":"hyperbolische meetkunde","explanation":"Meetkunde waarin door een punt buiten een lijn oneindig veel evenwijdige lijnen gaan en de hoekensom van een driehoek kleiner is dan 180 graden.","chapter":13},{"term":"elliptische / bolmeetkunde","explanation":"Meetkunde zonder evenwijdige lijnen, waarin de hoekensom van een driehoek groter is dan 180 graden.","chapter":13},{"term":"model","explanation":"Een concrete interpretatie waarin alle axioma's van een stelsel gelden, zoals Kleins cirkelschijf voor de hyperbolische meetkunde.","chapter":13},{"term":"relatieve consistentie","explanation":"Het bewijs dat een stelsel geen tegenspraak bevat als een ander stelsel er geen bevat.","chapter":13},{"term":"Erlanger programma","explanation":"Kleins indeling van meetkunden naar de groep transformaties waarvan ze de invarianten bestuderen.","chapter":13},{"term":"axioma van Pasch","explanation":"Een lijn die een zijde van een driehoek binnengaat, gaat ook door een andere zijde naar buiten.","chapter":13},{"term":"continuïteitsaxioma","explanation":"Eis dat lijnen en cirkels geen gaten hebben, nodig om onder meer Euclides I.1 te dichten.","chapter":13},{"term":"genetische definitie","explanation":"Spinoza's voorkeur voor een definitie die zegt hoe een ding ontstaat, zoals de cirkel door een draaiende lijn.","chapter":13},{"term":"characteristica universalis","explanation":"Leibniz' plan van een tekenschrift dat de gedachten zelf afbeeldt; de naam hoort bij latere geschriften en werd in de negentiende eeuw gangbaar.","chapter":14},{"term":"Booleaanse algebra","explanation":"Rekenen met de waarden 0 en 1 volgens de wet xx = x; de grondslag van digitale schakelingen.","chapter":14},{"term":"kwantor","explanation":"Teken voor 'voor alle' (∀) of 'er bestaat' (∃); de volgorde van kwantoren bepaalt de betekenis.","chapter":14},{"term":"aftelbaar","explanation":"Een verzameling is aftelbaar als haar elementen in een rij 1, 2, 3, ... kunnen worden gezet.","chapter":14},{"term":"overaftelbaar","explanation":"Te groot om in een rij te zetten, zoals de reële getallen.","chapter":14},{"term":"diagonaalargument","explanation":"Cantors methode om bij elke lijst een element te maken dat op ten minste één plaats van elk element van de lijst verschilt.","chapter":14},{"term":"continuümhypothese","explanation":"Het vermoeden dat er geen oneindigheid ligt tussen die van de natuurlijke en die van de reële getallen; onafhankelijk van ZFC.","chapter":14},{"term":"volledige inductie","explanation":"Wat geldt voor het eerste getal en steeds overgaat op de opvolger, geldt voor alle getallen.","chapter":14},{"term":"paradox van Russell","explanation":"De verzameling van alle verzamelingen die zichzelf niet bevatten, kan zichzelf bevatten noch niet bevatten.","chapter":14},{"term":"ZFC","explanation":"Het axiomastelsel van Zermelo en Fraenkel met keuzeaxioma, het gangbare fundament van de wiskunde.","chapter":14},{"term":"typetheorie","explanation":"Een stelsel waarin elk object een type heeft en bewerkingen alleen op objecten van het juiste type mogen.","chapter":14},{"term":"onvolledigheidsstellingen","explanation":"Elk consistent, effectief axiomatiseerbaar stelsel met genoeg rekenkunde laat uitspraken onbeslist en kan zijn eigen consistentie niet bewijzen.","chapter":14},{"term":"Turingmachine","explanation":"Denkbeeldige machine met een strook, een leeskop en een eindige regeltabel; model van alles wat berekenbaar is.","chapter":14},{"term":"stopprobleem","explanation":"Er bestaat geen machine die van elke machine en invoer voorspelt of zij stopt.","chapter":14},{"term":"intuïtionisme","explanation":"Brouwers opvatting dat wiskunde constructie in de geest is en een bewering pas waar is als men haar kan construeren.","chapter":14},{"term":"uitgesloten derde","explanation":"Het principe dat elke bewering waar of onwaar is; door Brouwer niet zonder meer aanvaard voor het oneindige.","chapter":14},{"term":"BHK-interpretatie","explanation":"Uitleg van de logische tekens in termen van wat een bewijs is: een paar, een keuze met label, een methode.","chapter":14},{"term":"lambdacalculus","explanation":"Churchs minimale taal met twee bewerkingen, functie maken (λx. ...) en functie toepassen.","chapter":14},{"term":"Curry-Howard-correspondentie","explanation":"Proposities zijn typen en bewijzen zijn programma's; een implicatie is een functie.","chapter":14},{"term":"afhankelijk type","explanation":"Een type dat van een waarde afhangt, zoals 'rij van lengte n'.","chapter":14},{"term":"identiteitstype","explanation":"In Martin-Löfs theorie het type 'a = b', waarvan de elementen bewijzen van de gelijkheid zijn; refl bewijst a = a.","chapter":14},{"term":"bewijsassistent","explanation":"Programma dat elke stap van een door mensen opgebouwd bewijs controleert, zoals Rocq, Agda, Lean en Isabelle.","chapter":14},{"term":"De Bruijn-criterium","explanation":"De controleur van bewijzen moet klein en eenvoudig genoeg zijn om zelf door mensen te worden nagegaan.","chapter":14},{"term":"topologie","explanation":"De meetkunde van vorm zonder maat: figuren gelden als gelijk als de ene zonder scheuren of plakken in de andere kan worden vervormd, zoals een koffiekop in een donut.","chapter":15},{"term":"homotopie","explanation":"Een geleidelijke vervorming van het ene pad in het andere: een pad tussen paden.","chapter":15},{"term":"fundamentaalgroep","explanation":"De groep van lussen rond een punt, op vervorming na; voor de cirkel zijn dat de gehele getallen (π₁(S¹) = ℤ).","chapter":15},{"term":"∞-groupoïde","explanation":"Een structuur van punten, omkeerbare verbindingen, verbindingen tussen verbindingen, enzovoort zonder einde; volgens de homotopiehypothese hetzelfde als een ruimte.","chapter":15},{"term":"categorie","explanation":"Een verzameling objecten met samenstelbare pijlen ertussen, waarin een object wordt gekend door zijn verbanden.","chapter":15},{"term":"topos","explanation":"Een gegeneraliseerde ruimte die tegelijk een wiskundig universum met een eigen interne logica is.","chapter":15},{"term":"identiteitstype","explanation":"In Martin-Löfs typetheorie het type ‘a = b’, waarvan de elementen bewijzen zijn dat a en b gelijk zijn.","chapter":15},{"term":"homotopie-interpretatie","explanation":"De lezing waarin typen ruimten zijn, elementen punten en gelijkheidsbewijzen paden.","chapter":15},{"term":"univalentie","explanation":"Het axioma van Voevodsky (2009) dat de manieren waarop twee typen gelijk zijn, samenvallen met de manieren waarop ze equivalent zijn.","chapter":15},{"term":"transport","explanation":"Het overbrengen van een eigenschap of constructie langs een pad, zodat wat voor het ene geldt ook voor het gelijke geldt.","chapter":15},{"term":"h-niveau","explanation":"De rangorde van typen naar de rijkdom van hun paden: contractibel, propositie, verzameling, groupoïde en hoger.","chapter":15},{"term":"contractibel type","explanation":"Een type met in wezen precies één element, dat op een vaste manier met elk ander element gelijk is.","chapter":15},{"term":"hoger inductief type","explanation":"Een type dat niet alleen uit punten maar ook uit paden wordt opgebouwd, zoals de cirkel uit één punt en één lus.","chapter":15},{"term":"synthetische homotopietheorie","explanation":"Het bewijzen van stellingen over vorm rechtstreeks in de typetheorie, zonder reële getallen of open verzamelingen.","chapter":15},{"term":"kubische typetheorie","explanation":"Een typetheorie waarin paden functies van een abstract interval zijn en univalentie een uitrekenbare stelling is.","chapter":15},{"term":"cohesie","explanation":"Een uitbreiding met modaliteiten waarmee ook continuïteit en gladheid, en zo structuren uit de natuurkunde, kunnen worden uitgedrukt.","chapter":15},{"term":"afhankelijk type","explanation":"Een type dat alleen binnen een context bestaat en varieert met een element van een ander type; in deze lezing de vorm van Spinoza's ‘in iets anders zijn’.","chapter":15},{"term":"tegenmodel","explanation":"Een interpretatie waarin alle aannames waar zijn maar een bewering onwaar, waarmee wordt aangetoond dat die bewering niet uit de aannames volgt.","chapter":15},{"term":"type","explanation":"Een soort waartoe een ding behoort; a : A betekent dat a een element van type A is.","chapter":16},{"term":"afhankelijk type","explanation":"Een type dat afhangt van een ander ding, zoals Attributum(s) voor een substantie s: het typetheoretische ‘in iets anders zijn’.","chapter":16},{"term":"Π-type","explanation":"Het type van functies die voor elk element een element geven; tegelijk een bewijs van ‘voor alle’.","chapter":16},{"term":"Σ-type","explanation":"Het type van paren van een ding met iets wat erover geldt; tegelijk een bewijs van ‘er bestaat’.","chapter":16},{"term":"identiteitstype","explanation":"Het type a = b, waarvan de elementen bewijzen zijn dat a en b gelijk zijn.","chapter":16},{"term":"pad","explanation":"De homotopische lezing van een gelijkheidsbewijs: een weg van a naar b, omkeerbaar en samenstelbaar.","chapter":16},{"term":"transport","explanation":"Als a = b, dan geldt elke eigenschap van a ook voor b.","chapter":16},{"term":"samentrekbaar type (isContr)","explanation":"Een type met een middelpunt waarmee elk element door een pad verbonden is; in wezen precies één element.","chapter":16},{"term":"hoger inductief type (HIT)","explanation":"Een type dat naast punten ook paden als constructoren heeft, zoals de cirkel met één punt en één lus.","chapter":16},{"term":"univalentie","explanation":"Het axioma dat equivalente typen gelijk zijn; in deze schets een stap van het boek, niet van de blog.","chapter":16},{"term":"principe van structuuridentiteit","explanation":"Gevolg van univalentie: structuren die op dezelfde manier in elkaar zitten, zijn gelijk.","chapter":16},{"term":"categorie","explanation":"Structuur met objecten en niet noodzakelijk omkeerbare pijlen; geschikter voor oorzakelijkheid dan paden.","chapter":16},{"term":"tegenmodel","explanation":"Een kleine wereld waarin de axioma's gelden maar een stelling niet, en die dus laat zien dat de stelling niet volgt.","chapter":16},{"term":"minimale kern","explanation":"De reductie in de blog tot drie typen, één substantie, twee attributen, drie primaire affecten, twee overgangen en één doel.","chapter":16}],"connections":[{"from":"descartes","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Spinoza leerde de cartesiaanse filosofie in Amsterdam en publiceerde er in 1663 een meetkundige uiteenzetting van","status":"gedocumenteerd","chapter":1},{"from":"vandenenden","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Spinoza leerde Latijn op Van den Endens school; de omvang van zijn invloed is omstreden","status":"gedocumenteerd","chapter":1},{"from":"koerbagh","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Koerbagh behoorde tot Spinoza's kring; zijn veroordeling maakte Spinoza voorzichtig met de Tractatus","status":"gedocumenteerd","chapter":1},{"from":"meyer","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Meyer schreef de voorrede bij Spinoza's boek over Descartes en verzorgde de nagelaten werken","status":"gedocumenteerd","chapter":1},{"from":"devries","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"De Vries organiseerde de studiekring en liet Spinoza een jaargeld na","status":"gedocumenteerd","chapter":1},{"from":"rieuwertsz","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Rieuwertsz gaf vrijwel al Spinoza's werk uit, deels onder valse naam","status":"gedocumenteerd","chapter":1},{"from":"dewitt","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Volgens Lucas ontving Spinoza een jaargeld van De Witt; verdere verhalen gelden als onbetrouwbaar","status":"omstreden","chapter":1},{"from":"grotius","to":"spinoza","kind":"echo","label":"De verplichte grondwaarheden in Grotius' Remonstrantie lijken op de geloofsartikelen in hoofdstuk 14 van de Tractatus","status":"hypothese","chapter":1},{"from":"fabritius","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Aanbod van een leerstoel in Heidelberg, geweigerd","status":"gedocumenteerd","chapter":1},{"from":"stouppe","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Uitnodiging naar het bezette Utrecht, 1673","status":"gedocumenteerd","chapter":1},{"from":"spinoza","to":"leibniz","kind":"spoor","label":"Spinoza vertelde Leibniz in 1676 over zijn reactie op de moord op De Witt","status":"gedocumenteerd","chapter":1},{"from":"vangent","to":"stensen","kind":"spoor","label":"Van Gents afschrift van de Ethica kwam via Tschirnhaus bij Stensen en in het Vaticaan","status":"gedocumenteerd","chapter":1},{"from":"colerus","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Colerus baseerde zijn biografie op gesprekken met Van der Spijck","status":"gedocumenteerd","chapter":1},{"from":"oldenburg","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Briefwisseling 1661–1665 en 1675–1676, beginnend met een bezoek in Rijnsburg","status":"gedocumenteerd","chapter":2},{"from":"boyle","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Discussie over de salpeterproef via Oldenburg (brieven 6, 11, 13)","status":"gedocumenteerd","chapter":2},{"from":"devries","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Vragen van de studiekring over de eerste versie van de Ethica (brieven 8–10)","status":"gedocumenteerd","chapter":2},{"from":"meyer","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Brieven over het oneindige en over de druk van het boek over Descartes (12, 12A, 15)","status":"gedocumenteerd","chapter":2},{"from":"blijenbergh","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Briefwisseling over het kwaad, afgebroken door Spinoza","status":"gedocumenteerd","chapter":2},{"from":"hudde","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Briefwisseling over de enigheid van God en over optiek","status":"gedocumenteerd","chapter":2},{"from":"jelles","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Briefwisseling over optiek, alchemie, waterdruk en Hobbes","status":"gedocumenteerd","chapter":2},{"from":"velthuysen","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Beschuldiging van atheïsme en latere verzoening (brieven 42, 43, 69)","status":"gedocumenteerd","chapter":2},{"from":"tschirnhaus","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Vragen over vrije wil, methode, attributen en de verscheidenheid van lichamen","status":"gedocumenteerd","chapter":2},{"from":"tschirnhaus","to":"leibniz","kind":"spoor","label":"Tschirnhaus vertelde Leibniz in Parijs over Spinoza's geschriften","status":"gedocumenteerd","chapter":2},{"from":"burgh","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Bekeringsoproep en Spinoza's antwoord over de ware filosofie","status":"gedocumenteerd","chapter":2},{"from":"stensen","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Open brief over de ware filosofie; ontvangst door Spinoza onzeker","status":"waarschijnlijk","chapter":2},{"from":"spinoza","to":"leibniz","kind":"spoor","label":"Afschrift van brief 12 bewaard in de Leibniz-bibliotheek in Hannover","status":"gedocumenteerd","chapter":2},{"from":"huygens","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Gesprekken op Hofwijck over telescopen, botsingswetten en lenzen; Huygens' brieven over 'de Jood van Voorburg'","status":"gedocumenteerd","chapter":3},{"from":"hudde","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Briefwisseling (brieven 34–36) over optica en de eenheid van God","status":"gedocumenteerd","chapter":3},{"from":"descartes","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Spinoza bespreekt de Dioptrique en de botsingsregels","status":"gedocumenteerd","chapter":3},{"from":"huygens_jr","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Constantijn jr. slijpt in 1687 in Spinoza's schotel","status":"gedocumenteerd","chapter":3},{"from":"huygens","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Spinoza bezat Huygens' Horologium oscillatorium en De ratiociniis","status":"gedocumenteerd","chapter":3},{"from":"leeuwenhoek","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Gelijktijdige blik op het kleine: diertjes in water en de natuur als één individu; geen contact gedocumenteerd","status":"hypothese","chapter":3},{"from":"spinoza","to":"huygens","kind":"spoor","label":"Toeschrijving van de Reeckening van kanssen (over Huygens' vraagstukken) aan Spinoza","status":"omstreden","chapter":3},{"from":"leibniz","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Briefwisseling over optiek (brieven 45–46, 1671)","status":"gedocumenteerd","chapter":4},{"from":"tschirnhaus","to":"leibniz","kind":"spoor","label":"Tschirnhaus vertelt Leibniz in Parijs over de Ethica","status":"gedocumenteerd","chapter":4},{"from":"leibniz","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Gesprekken in Den Haag, november 1676; Quod ens perfectissimum voorgelezen","status":"gedocumenteerd","chapter":4},{"from":"huygens","to":"leibniz","kind":"spoor","label":"Huygens is Leibniz' leraar in de wiskunde (1672–1676)","status":"gedocumenteerd","chapter":4},{"from":"spinoza","to":"leibniz","kind":"spoor","label":"Leibniz' bijna-spinozistische fase in De summa rerum (1675–1676)","status":"omstreden","chapter":4},{"from":"spinoza","to":"leibniz","kind":"spoor","label":"Monadenleer en Théodicée als antwoord op Spinoza","status":"gedocumenteerd","chapter":4},{"from":"wachter","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Wachters stelling dat Spinoza's leer de Kabbala is; door Leibniz becommentarieerd","status":"hypothese","chapter":4},{"from":"leibniz","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Twee wegen van de wiskunde: rekentaal tegenover meetkundige orde, samenkomend in de homotopietypentheorie","status":"hypothese","chapter":4},{"from":"euclides","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"De Elementen zijn het model van de Ethica; Spinoza bezat een Euclides","status":"gedocumenteerd","chapter":5},{"from":"descartes","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"De meetkundige bijlage bij de Tweede Antwoorden; Spinoza zette Descartes' Principia in meetkundige orde","status":"gedocumenteerd","chapter":5},{"from":"mersenne","to":"descartes","kind":"spoor","label":"De Tweede Bezwaren vragen om een meetkundige uiteenzetting","status":"gedocumenteerd","chapter":5},{"from":"meyer","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Voorwoord bij de PPC, door Spinoza gezien en aangepast (brief 15)","status":"gedocumenteerd","chapter":5},{"from":"casearius","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Privélessen in Rijnsburg leiden tot de PPC","status":"gedocumenteerd","chapter":5},{"from":"bouwmeester","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Brief 37 over de methode","status":"gedocumenteerd","chapter":5},{"from":"hobbes","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Spinoza kende Hobbes' politieke denken en onderscheidde zich ervan (brief 50)","status":"gedocumenteerd","chapter":5},{"from":"weigel","to":"pufendorf","kind":"spoor","label":"Weigel leert Pufendorf de Euclidische methode voor het natuurrecht","status":"gedocumenteerd","chapter":5},{"from":"pufendorf","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Ethiek en recht op meetkundige wijze rond 1660, zonder aangetoonde invloed op Spinoza","status":"hypothese","chapter":5},{"from":"arnauld","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Port-Royal en Spinoza delen het ideaal van de meetkundige methode","status":"gedocumenteerd","chapter":5},{"from":"tschirnhaus","to":"stensen","kind":"spoor","label":"Het Vaticaanse handschrift kwam waarschijnlijk via Tschirnhaus bij Stensen","status":"waarschijnlijk","chapter":5},{"from":"spinoza","to":"wolfson","kind":"spoor","label":"Wolfson leest de Ethica als 'more scholastico rabbinicoque demonstrata'","status":"gedocumenteerd","chapter":5},{"from":"spinoza","to":"oldenburg","kind":"spoor","label":"Brief 2 (1661) bevat de oudste vorm van het begin van deel I","status":"gedocumenteerd","chapter":6},{"from":"spinoza","to":"devries","kind":"spoor","label":"De Amsterdamse kring las en besprak de concepten (brieven 8–9)","status":"gedocumenteerd","chapter":6},{"from":"spinoza","to":"bouwmeester","kind":"spoor","label":"Brief 28 over het derde deel tot ongeveer stelling 80","status":"waarschijnlijk","chapter":6},{"from":"tschirnhaus","to":"vangent","kind":"spoor","label":"Tschirnhaus liet Van Gent een afschrift maken (1674–1675)","status":"gedocumenteerd","chapter":6},{"from":"tschirnhaus","to":"stensen","kind":"spoor","label":"Het afschrift kwam via Tschirnhaus bij Stensen in Rome","status":"waarschijnlijk","chapter":6},{"from":"stensen","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Stensen gaf de Ethica in september 1677 aan bij het Heilig Officie","status":"gedocumenteerd","chapter":6},{"from":"spruit","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Vondst en uitgave van het Vaticaanse handschrift (2010–2011)","status":"gedocumenteerd","chapter":6},{"from":"steenbakkers","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Tekstgeschiedenis (1994) en kritische uitgave (2020)","status":"gedocumenteerd","chapter":6},{"from":"crescas","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Spinoza haalt Crescas' argument over het oneindige aan in brief 12 (hoofdstuk 9)","status":"gedocumenteerd","chapter":6},{"from":"maimonides","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Liefde tot God als hoogste vorm van kennis, vgl. amor Dei intellectualis (hoofdstuk 9)","status":"omstreden","chapter":6},{"from":"herrera","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Eén substantie in oneindig veel attributen tegenover Ein Sof en sefirot (hoofdstuk 8)","status":"hypothese","chapter":6},{"from":"spinoza","to":"bayle","kind":"spoor","label":"Bayle noemde de leer van de modi ‘de meest monsterlijke hypothese’","status":"gedocumenteerd","chapter":6},{"from":"sarug","to":"herrera","kind":"spoor","label":"Herrera leerde de Lurianische Kabbala van Sarug in Ragusa","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"herrera","to":"aboab","kind":"spoor","label":"Aboab vertaalde Herrera's werken in 1655 in het Hebreeuws, in Spinoza's gemeente","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"aboab","to":"knorr","kind":"spoor","label":"Knorr vertaalde Aboabs Hebreeuwse versie in het Latijn (Porta coelorum, 1677)","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"knorr","to":"wachter","kind":"spoor","label":"Wachter putte uit de Latijnse Herrera voor zijn boeken van 1699 en 1706","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"herrera","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Herrera's Kabbala lag in Spinoza's gemeente binnen handbereik","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"herrera","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Invloed van Herrera's ontologie op substantie, causa sui en attributen (Beltrán)","status":"omstreden","chapter":7},{"from":"morteira","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Leraar in de school van de gemeente","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"menasseh","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Mogelijke leraar van Spinoza","status":"waarschijnlijk","chapter":7},{"from":"aboab","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Rabbijn die met de ban van 1656 instemde","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"prado","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Vriendschap 1655–1659; samen genoemd door getuigen van de inquisitie","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"dacosta","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Eerdere converso-criticus die door dezelfde gemeente werd gebannen","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"orobio","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Schreef in 1684 een weerlegging van de Ethica","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"oldenburg","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Brief 33 (1665) over de geruchten rond Sabbatai Zvi","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"spaeth","to":"wachter","kind":"spoor","label":"Wachters boek van 1699 was een antwoord op Moses Germanus","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"wachter","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Spinoza ‘kabbaliseert overduidelijk’ (1706)","status":"omstreden","chapter":7},{"from":"michael","to":"spinoza","kind":"afstamming","label":"Vader; familie uit Vidigueira via Nantes naar Amsterdam","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"hanna","to":"spinoza","kind":"afstamming","label":"Moeder; familie uit Porto","status":"gedocumenteerd","chapter":7},{"from":"isaac_blind","to":"azriel","kind":"spoor","label":"Leraar en leerling; de sefirot-leer gaat van de Provence naar Girona","status":"gedocumenteerd","chapter":8},{"from":"azriel","to":"nachmanides","kind":"spoor","label":"Kring van Girona","status":"waarschijnlijk","chapter":8},{"from":"abulafia","to":"gikatilla","kind":"spoor","label":"Gikatilla studeerde bij Abulafia (ca. 1272–1274)","status":"gedocumenteerd","chapter":8},{"from":"de_leon","to":"cordovero","kind":"spoor","label":"De Zohar als grondtekst van Cordovero's systeem","status":"gedocumenteerd","chapter":8},{"from":"cordovero","to":"luria","kind":"spoor","label":"Luria studeerde kort bij Cordovero","status":"gedocumenteerd","chapter":8},{"from":"luria","to":"vital","kind":"spoor","label":"Vital tekende Luria's leer op","status":"gedocumenteerd","chapter":8},{"from":"luria","to":"sarug","kind":"spoor","label":"Sarug verspreidde de Lurianische leer; zijn persoonlijk contact met Luria wordt betwijfeld","status":"omstreden","chapter":8},{"from":"sarug","to":"herrera","kind":"spoor","label":"Herrera leerde de Lurianische leer van Sarug in Ragusa","status":"gedocumenteerd","chapter":8},{"from":"gikatilla","to":"reuchlin","kind":"spoor","label":"Latijnse vertaling Portae lucis (1516) gebruikt door Reuchlin","status":"gedocumenteerd","chapter":8},{"from":"cordovero","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Alles is in God, maar niet alles is God; vergelijk Ethica I, stelling 15","status":"omstreden","chapter":8},{"from":"luria","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Alles is licht van één bron; kwaad als gemis","status":"hypothese","chapter":8},{"from":"de_leon","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Causa sui teruggevoerd op Mozes de León via Herrera (Beltrán)","status":"hypothese","chapter":8},{"from":"abulafia","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Vereniging van verstand en goddelijk intellect; vergelijk amor Dei intellectualis","status":"hypothese","chapter":8},{"from":"isaac_blind","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Eén oneindige werkelijkheid die zich in vele vormen uitdrukt (sefirot en attributen)","status":"omstreden","chapter":8},{"from":"ibnezra","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Spinoza citeert Ibn Ezra's ‘geheim van de twaalf’ in TTP 8","status":"gedocumenteerd","chapter":9},{"from":"maimonides","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Spinoza bestrijdt Maimonides' bijbeluitleg in TTP 7","status":"gedocumenteerd","chapter":9},{"from":"crescas","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Brief 12 noemt ‘Rab Chasdai’ en neemt zijn argument over het oneindige over","status":"gedocumenteerd","chapter":9},{"from":"maimonides","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Ethica II 7 scholium: ‘sommigen van de Hebreeën’ over de eenheid van God, verstand en het gekende","status":"waarschijnlijk","chapter":9},{"from":"gersonides","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Gersonides als mogelijk bedoelde ‘Hebreeën’ in Ethica II 7 scholium (Klein)","status":"omstreden","chapter":9},{"from":"delmedigo","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Averroïstische scheiding van filosofie en religie als voorloper van de TTP","status":"omstreden","chapter":9},{"from":"alkindi","to":"israeli","kind":"spoor","label":"Israeli parafraseert al-Kindi en neoplatoonse teksten","status":"gedocumenteerd","chapter":9},{"from":"gabirol","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Eén oorsprong die zich in stappen ontvouwt","status":"hypothese","chapter":9},{"from":"bahya","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Liefde tot God als hoogste plicht en amor Dei intellectualis","status":"hypothese","chapter":9},{"from":"ibnarabi","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Eén werkelijkheid die zich in vele vormen toont","status":"hypothese","chapter":9},{"from":"abrahammaimonides","to":"ibnarabi","kind":"echo","label":"Joodse en islamitische soefi-vroomheid in dezelfde tijd; Joodse soefi's lazen soefische werken","status":"gedocumenteerd","chapter":9},{"from":"brahmagupta","to":"alkhwarizmi","kind":"spoor","label":"Indiase sterrenkunde en cijfers via de Sindhind naar Bagdad","status":"gedocumenteerd","chapter":9},{"from":"alkhwarizmi","to":"ibnezra","kind":"spoor","label":"Ibn Ezra legt de Indiase cijfers en al-Khwarizmi's tafels in het Hebreeuws uit","status":"gedocumenteerd","chapter":9},{"from":"burzoy","to":"capua","kind":"spoor","label":"Panchatantra via Middelperzisch, Arabisch en Hebreeuws naar het Latijn","status":"gedocumenteerd","chapter":9},{"from":"benyiju","to":"rabban","kind":"spoor","label":"Joodse kooplieden op de kust van Malabar","status":"gedocumenteerd","chapter":9},{"from":"plotinus","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Eén bron waaruit alles voortkomt, maar bij Spinoza zonder afstand of vermindering","status":"hypothese","chapter":10},{"from":"plotinus","to":"israeli","kind":"spoor","label":"Enneaden via de Arabische Theologie van Aristoteles naar het Joodse denken","status":"gedocumenteerd","chapter":10},{"from":"proclus","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Metafysica in de vorm van stellingen met bewijzen, naar Euclides","status":"hypothese","chapter":10},{"from":"proclus","to":"aquinas","kind":"spoor","label":"Elementen van de theologie via de Arabische Liber de causis naar Toledo en Thomas van Aquino","status":"gedocumenteerd","chapter":10},{"from":"philo","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Bijbel in de taal van de filosofie; orde van ideeën in God","status":"hypothese","chapter":10},{"from":"ammonius","to":"plotinus","kind":"spoor","label":"Leraar en leerling, elf jaar in Alexandrië","status":"gedocumenteerd","chapter":10},{"from":"ashoka","to":"ptolemaeus2","kind":"spoor","label":"Rotsedict XIII noemt Ptolemaeus II als bestemming van gezanten","status":"gedocumenteerd","chapter":10},{"from":"pyrrho","to":"kalanos","kind":"spoor","label":"Pyrrho ontmoette gymnosofisten in India","status":"gedocumenteerd","chapter":10},{"from":"kalanos","to":"pyrrho","kind":"echo","label":"Invloed van Indiase asceten of het vroege boeddhisme op Pyrrho's scepsis","status":"omstreden","chapter":10},{"from":"megasthenes","to":"clemens","kind":"spoor","label":"Clemens citeert Megasthenes over brahmanen en Joden","status":"gedocumenteerd","chapter":10},{"from":"enmeduranki","to":"henoch","kind":"spoor","label":"Henoch gemodelleerd naar de zevende koning van Sippar","status":"waarschijnlijk","chapter":10},{"from":"berossus","to":"henoch","kind":"spoor","label":"Wachters als omgekeerd beeld van de apkallu","status":"waarschijnlijk","chapter":10},{"from":"babylonische_astronomen","to":"hillel2","kind":"spoor","label":"Babylonische negentienjarige cyclus in de Joodse kalender","status":"gedocumenteerd","chapter":10},{"from":"babylonische_astronomen","to":"ptolemaeus","kind":"spoor","label":"Ptolemaeus rekent met de Babylonische era van Nabonassar en Chaldeeuwse waarnemingen","status":"gedocumenteerd","chapter":10},{"from":"uruk","to":"babylon","kind":"spoor","label":"Het rekenen en schrijven van Uruk loopt via de Oud-Babylonische wiskunde naar de kalenderrekening van Babylon (hoofdstuk 10)","status":"gedocumenteerd","chapter":11},{"from":"mohenjodaro","to":"akkad","kind":"spoor","label":"Schepen uit Meluhha meerden aan in Agade volgens de Sargon-inscriptie","status":"gedocumenteerd","staat_voor":[{"naam":"meluhha","plaats":"mohenjodaro","status":"waarschijnlijk","toelichting":"Meluhha wordt algemeen gelezen als de Indusbeschaving"}],"chapter":11},{"from":"mohenjodaro","to":"ur","kind":"spoor","label":"Etskralen, zegels en gewichten uit de Indus in Ur en de Golf","status":"gedocumenteerd","chapter":11},{"from":"shuilishu","to":"mohenjodaro","kind":"spoor","label":"Een beroepstolk voor de taal van Meluhha","status":"gedocumenteerd","staat_voor":[{"naam":"meluhha","plaats":"mohenjodaro","status":"waarschijnlijk","toelichting":"Meluhha wordt algemeen gelezen als de Indusbeschaving"}],"chapter":11},{"from":"harappa","to":"leibniz","kind":"echo","label":"Binair-decimale gewichten, vier millennia voor Leibniz' binaire talstelsel","status":"gedocumenteerd","chapter":11},{"from":"rakhigarhi","to":"andamanen","kind":"afstamming","label":"De Indusbewoners stammen deels af van de oudste jager-verzamelaars van Zuid-Azië, verwant aan de Andamanezen","status":"waarschijnlijk","chapter":11},{"from":"mohenjodaro","to":"mahavira","kind":"echo","label":"Staande figuren op zegels lijken op de kayotsarga van de Jaina-heiligen","status":"hypothese","chapter":11},{"from":"pingala","to":"leibniz","kind":"echo","label":"Tweetallige opsomming van versmaten, eeuwen voor Leibniz","status":"gedocumenteerd","chapter":11},{"from":"brahmagupta","to":"ibnezra","kind":"spoor","label":"Indiase cijfers en nul via Bagdad naar Ibn Ezra (hoofdstuk 9)","status":"gedocumenteerd","chapter":11},{"from":"nyaenyae","to":"babelmandeb","kind":"afstamming","label":"San en kustmigranten delen een oorsprong van meer dan 250.000 jaar geleden","status":"gedocumenteerd","staat_voor":[{"naam":"san","plaats":"nyaenyae"},{"naam":"kustmigranten","plaats":"babelmandeb","toelichting":"de zeestraat van de kustroute uit Afrika; een route, geen woonplaats"}],"chapter":12},{"from":"andamanen","to":"rakhigarhi","kind":"afstamming","label":"De oudste jager-verzamelaars van Zuid-Azië, verwant aan de Andamanezen, leverden de helft van de Indus-afstamming","status":"waarschijnlijk","chapter":12},{"from":"babelmandeb","to":"mungo","kind":"afstamming","label":"Aboriginals stammen af van dezelfde uittocht uit Afrika","status":"gedocumenteerd","staat_voor":[{"naam":"kustmigranten","plaats":"babelmandeb","toelichting":"de zeestraat van de kustroute uit Afrika; een route, geen woonplaats"},{"naam":"aboriginals","plaats":"mungo"}],"chapter":12},{"from":"babelmandeb","to":"gobeklitepe","kind":"afstamming","label":"Ook de bouwers van Göbekli Tepe stammen af van de uittocht uit Afrika","status":"gedocumenteerd","staat_voor":[{"naam":"kustmigranten","plaats":"babelmandeb","toelichting":"de zeestraat van de kustroute uit Afrika; een route, geen woonplaats"}],"chapter":12},{"from":"gobeklitepe","to":"mohenjodaro","kind":"echo","label":"Gedeelde gerichtheid op dieren en hemel zonder aangetoonde overdracht","status":"hypothese","chapter":12},{"from":"blombos","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Van de ingekraste ruit naar de meetkundige orde van de Ethica","status":"hypothese","chapter":12},{"from":"nyaenyae","to":"mahavira","kind":"echo","label":"Een meereizende kern van kennis: trance, terugkeer van de ziel, eerbied voor het levende, lezen van de hemel","status":"hypothese","staat_voor":[{"naam":"san","plaats":"nyaenyae"}],"chapter":12},{"from":"nyaenyae","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Gedeelde menselijke grond; de ene substantie als oud inzicht in meetkundige taal","status":"hypothese","staat_voor":[{"naam":"san","plaats":"nyaenyae"}],"chapter":12},{"from":"babylon","to":"pythagoras","kind":"echo","label":"De pythagoreïsche relatie was in Babylon al eeuwen als rekenregel bekend; overdracht naar de Grieken is niet aangetoond","status":"waarschijnlijk","chapter":13},{"from":"aristoteles","to":"euclides","kind":"spoor","label":"Aristoteles' leer van axioma's, definities en demonstratie vormt het kader van de Elementen","status":"waarschijnlijk","chapter":13},{"from":"eudoxus","to":"euclides","kind":"spoor","label":"Eudoxus' verhoudingsleer en uitputtingsmethode staan in de boeken V en XII","status":"gedocumenteerd","chapter":13},{"from":"euclides","to":"proclus","kind":"spoor","label":"Proclus' commentaar op boek I","status":"gedocumenteerd","chapter":13},{"from":"euclides","to":"khayyam","kind":"spoor","label":"Arabische vertalingen van de Elementen en commentaren op het vijfde postulaat","status":"gedocumenteerd","chapter":13},{"from":"tusi","to":"saccheri","kind":"spoor","label":"De in 1594 in Rome gedrukte Arabische tekst uit de kring van al-Tusi was een vertrekpunt voor Saccheri","status":"gedocumenteerd","chapter":13},{"from":"khayyam","to":"saccheri","kind":"echo","label":"Saccheri gebruikt dezelfde vierhoek als Khayyam","status":"waarschijnlijk","chapter":13},{"from":"clavius","to":"descartes","kind":"spoor","label":"Descartes leerde wiskunde in de jezuïetentraditie van Clavius (La Flèche)","status":"waarschijnlijk","chapter":13},{"from":"descartes","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Spinoza bezat de Latijnse Geometria van Van Schooten","status":"gedocumenteerd","chapter":13},{"from":"euclides","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Spinoza bezat een Euclides en verwijst in Ethica II, 40 naar Elementen VII.19","status":"gedocumenteerd","chapter":13},{"from":"hobbes","to":"spinoza","kind":"echo","label":"Beiden bouwden filosofie als keten van definities en gevolgtrekkingen","status":"gedocumenteerd","chapter":13},{"from":"pascal","to":"arnauld","kind":"spoor","label":"De l'esprit géométrique werkte door in deel IV van de Logique de Port-Royal","status":"gedocumenteerd","chapter":13},{"from":"gauss","to":"bolyai","kind":"spoor","label":"Brief van Gauss aan Farkas Bolyai over het werk van János (1832)","status":"gedocumenteerd","chapter":13},{"from":"riemann","to":"einstein","kind":"spoor","label":"Einstein gebruikte Riemanns meetkunde voor de algemene relativiteit","status":"gedocumenteerd","chapter":13},{"from":"beltrami","to":"klein","kind":"spoor","label":"Klein bouwde voort op Beltrami's en Cayley's werk","status":"gedocumenteerd","chapter":13},{"from":"pasch","to":"hilbert","kind":"spoor","label":"Het axioma van Pasch werd de kern van Hilberts ordeningsaxioma's","status":"gedocumenteerd","chapter":13},{"from":"spinoza","to":"hilbert","kind":"echo","label":"Beiden bouwen op definities en axioma's, maar bij Spinoza dragen de woorden de betekenis en bij Hilbert de axioma's","status":"gedocumenteerd","chapter":13},{"from":"leibniz","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Leibniz bezocht Spinoza in november 1676","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"leibniz","to":"frege","kind":"spoor","label":"Frege noemde zijn Begriffsschrift een lingua characteristica in Leibniz' zin","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"boole","to":"shannon","kind":"spoor","label":"Shannon paste Booles algebra toe op schakelingen","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"spinoza","to":"cantor","kind":"echo","label":"Brief 12 over het oneindige en Cantors leer van de oneindigheden","status":"hypothese","chapter":14},{"from":"dedekind","to":"cantor","kind":"spoor","label":"Briefwisseling over aftelbaarheid (1873)","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"russell","to":"frege","kind":"spoor","label":"Brief van 16 juni 1902 met de paradox","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"hilbert","to":"godel","kind":"spoor","label":"Gödel werkte aan Hilberts programma en bewees de grenzen ervan","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"church","to":"turing","kind":"spoor","label":"Turing werkte 1936–1938 in Princeton onder Church","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"brouwer","to":"heyting","kind":"spoor","label":"Leraar en leerling in Amsterdam","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"hilbert","to":"brouwer","kind":"spoor","label":"Grundlagenstreit en het Annalen-conflict van 1928","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"gentzen","to":"howard","kind":"spoor","label":"Howard verbond Gentzens natuurlijk afleiden met Churchs getypeerde lambdacalculus","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"curry","to":"howard","kind":"spoor","label":"Curry's waarneming werd door Howard veralgemeend","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"debruijn","to":"howard","kind":"echo","label":"De Bruijn vond de correspondentie onafhankelijk","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"heyting","to":"martinlof","kind":"spoor","label":"Martin-Löfs typetheorie werkt de BHK-interpretatie uit","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"martinlof","to":"coquand","kind":"spoor","label":"Typetheorieën als basis van bewijsassistenten","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"church","to":"paulson","kind":"spoor","label":"Isabelle/HOL rust op Churchs eenvoudige typetheorie","status":"gedocumenteerd","chapter":14},{"from":"spinoza","to":"brouwer","kind":"echo","label":"Voorkeur voor de constructie (genetische definitie) boven de beschrijving","status":"hypothese","chapter":14},{"from":"martinlof","to":"voevodsky","kind":"spoor","label":"Martin-Löfs identiteitstypen werden de basis van de univalente grondslagen","status":"gedocumenteerd","chapter":15},{"from":"hofmann","to":"voevodsky","kind":"spoor","label":"Het groupoïdemodel van Hofmann en Streicher ging aan de homotopie-interpretatie vooraf; Voevodsky noemt het zelf","status":"gedocumenteerd","chapter":15},{"from":"grothendieck","to":"voevodsky","kind":"spoor","label":"Motieven en de homotopiehypothese vormden het kader van Voevodsky's werk","status":"gedocumenteerd","chapter":15},{"from":"deligne","to":"voevodsky","kind":"spoor","label":"Deligne controleerde in 1999–2000 Voevodsky's redeneringen en bracht zo een fout aan het licht","status":"gedocumenteerd","chapter":15},{"from":"simpson","to":"voevodsky","kind":"spoor","label":"Simpson betwijfelde vanaf 1998 het resultaat van Kapranov en Voevodsky, dat in 2013 onjuist bleek","status":"gedocumenteerd","chapter":15},{"from":"awodey","to":"voevodsky","kind":"spoor","label":"Onafhankelijk dezelfde homotopie-interpretatie; samen organisatoren van het speciale jaar","status":"gedocumenteerd","chapter":15},{"from":"lawvere","to":"schreiber","kind":"spoor","label":"Schreiber bouwde zijn cohesieve ∞-topoi op Lawveres idee van cohesie","status":"gedocumenteerd","chapter":15},{"from":"spinoza","to":"voevodsky","kind":"echo","label":"‘Eén ding, op twee manieren uitgedrukt’ (Ethica II, st. 7) en univalentie delen de stap van equivalentie naar gelijkheid","status":"hypothese","chapter":15},{"from":"spinoza","to":"martinlof","kind":"echo","label":"Spinoza's ‘in iets anders zijn en daardoor begrepen worden’ heeft de vorm van een afhankelijk type","status":"hypothese","chapter":15},{"from":"spinoza","to":"shulman","kind":"echo","label":"Affecten als overgangen (transitio) laten zich lezen als paden","status":"hypothese","chapter":15},{"from":"hladik","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Automatische controle van Ethica I toont acht impliciete aannames","status":"gedocumenteerd","chapter":15},{"from":"horner","to":"spinoza","kind":"spoor","label":"Ethica I, st. 11 volgt niet uit Spinoza's eigen definities en axioma's","status":"gedocumenteerd","chapter":15},{"from":"nakamura","to":"bennett","kind":"spoor","label":"Tegenmodellen in Lean 4 ondersteunen Bennetts kritiek op Ethica I, st. 5","status":"gedocumenteerd","chapter":15},{"from":"voevodsky","to":"konstapel","kind":"spoor","label":"De schets ‘Een nieuwe Ethica’ (2025) gebruikt de taal van de homotopietypentheorie","status":"gedocumenteerd","chapter":15},{"from":"spinoza","to":"konstapel","kind":"spoor","label":"De blog herschrijft de Ethica in de taal van typen","status":"gedocumenteerd","chapter":16},{"from":"voevodsky","to":"konstapel","kind":"spoor","label":"De schets bouwt op de homotopietypentheorie","status":"gedocumenteerd","chapter":16},{"from":"spinoza","to":"voevodsky","kind":"echo","label":"Eén ding op twee manieren uitgedrukt (II st. 7, toel.) en univalentie","status":"hypothese","chapter":16},{"from":"bennett","to":"nakamura","kind":"spoor","label":"Nakamura toetst Bennetts vermoeden over I st. 5 in Lean 4","status":"gedocumenteerd","chapter":16},{"from":"jarrett","to":"hladik","kind":"echo","label":"Beide vinden dat Ethica I onuitgesproken aannames nodig heeft","status":"gedocumenteerd","chapter":16},{"from":"klein","to":"konstapel","kind":"spoor","label":"Het Erlanger programma, in de blog aan Hilbert toegeschreven","status":"gedocumenteerd","chapter":16},{"from":"fiske","to":"konstapel","kind":"spoor","label":"Vier relatievormen als basis voor een 'projectieve ziel' (onderzoeksrichting)","status":"hypothese","chapter":16}],"quotes":[{"text":"dat de vrijheid van filosoferen niet alleen kan worden toegestaan zonder schade voor de vroomheid en de vrede van de staat, maar dat zij niet kan worden opgeheven zonder ook die vrede en die vroomheid op te heffen","source":"Tractatus theologico-politicus, titelblad (1670)","chapter":1},{"text":"Ultimi barbarorum","source":"Spinoza volgens een notitie van Leibniz, 1676","chapter":1},{"text":"de grootste vrijheid van filosoferen","source":"Brief 47, Fabritius aan Spinoza, februari 1673","chapter":1},{"text":"binnen welke grenzen die vrijheid van filosoferen moet blijven","source":"Brief 48 aan Fabritius, 30 maart 1673","chapter":1},{"text":"Laten wij ons dan verbinden in een ongeveinsde vriendschap.","source":"Brief 1, Oldenburg aan Spinoza, 26 augustus 1661","chapter":2},{"text":"op meetkundige wijze te bewijzen en aan uw oordeel voor te leggen","source":"Brief 2 aan Oldenburg, september 1661","chapter":2},{"text":"slechts hulpmiddelen van de verbeelding","source":"Brief 12 aan Meyer, 20 april 1663","chapter":2},{"text":"Dit is die menselijke vrijheid waarop allen zich beroemen","source":"Brief 58 aan Schuller, oktober 1674","chapter":2},{"text":"Dat verschil bestaat hierin, dat ik het natuurrecht altijd ongeschonden laat","source":"Brief 50 aan Jelles, 2 juni 1674","chapter":2},{"text":"de inwonende, niet de van buiten werkende oorzaak van alle dingen","source":"Brief 73 aan Oldenburg, december 1675","chapter":2},{"text":"Ik beweer niet dat ik de beste filosofie heb gevonden, maar ik weet dat ik de ware begrijp.","source":"Brief 76 aan Burgh, eind 1675 of begin 1676","chapter":2},{"text":"het ware is de toetssteen van zichzelf en van het valse","source":"Brief 76 aan Burgh","chapter":2},{"text":"een religie van lichamen, niet van zielen","source":"Brief 67A, Stensen, 1675","chapter":2},{"text":"Maar misschien zal ik hierover, als ik lang genoeg leef, eens duidelijker met u spreken.","source":"Brief 83 aan Tschirnhaus, 15 juli 1676","chapter":2},{"text":"De ervaring heeft mij voldoende geleerd dat de vrije hand bij het polijsten van bolvormige schotels beter en zekerder is dan welke machine ook.","source":"Brief 32, Spinoza aan Oldenburg, 20 november 1665","chapter":3},{"text":"Ik zou willen weten welke grootte van opening Spinosa en Monsieur Hudde bepalen voor de 40 voet.","source":"Chr. Huygens aan Constantijn jr., Œuvres complètes VI, nr. 1603 (gedateerd 23 september 1667)","chapter":3},{"text":"Men moet onze Jood maar laten begaan met zijn openingen; de ervaring moet hem veel beter weerleggen dan de theorie.","source":"Chr. Huygens aan Constantijn jr., Œuvres complètes VI, nr. 1611, 2 december 1667","chapter":3},{"text":"Het is waar dat de ervaring bevestigt wat Spinosa zegt, dat de kleine objectieven in de microscoop de dingen duidelijker weergeven.","source":"Chr. Huygens, brief van 11 mei 1668, Œuvres complètes VI","chapter":3},{"text":"Heb een glas van 42 voet aan de eene zijde in de schotel van Spinosa geslepen claer en helder in 1 uur.","source":"Constantijn Huygens jr., dagboek, 31 maart 1687","chapter":3},{"text":"De hele natuur is één individu, waarvan de delen, dat wil zeggen alle lichamen, op oneindig veel manieren variëren zonder enige verandering van het gehele individu.","source":"Ethica II, lemma 7, toelichting","chapter":3},{"text":"Toch acht ik het onverstandig hem zo snel mijn geschriften toe te vertrouwen.","source":"Brief 72, Spinoza aan Schuller, 18 november 1675","chapter":4},{"text":"Als de Tractatus theologico-politicus u nog niet heeft bereikt, zal ik u, als u het niet erg vindt, een exemplaar sturen.","source":"Brief 46, Spinoza aan Leibniz, 9 november 1671","chapter":4},{"text":"Niet waar en zelfs niet plausibel.","source":"Leibniz aan Justel, 4 februari 1678","chapter":4},{"text":"Spinoza zou gelijk hebben als er geen monaden waren.","source":"Leibniz aan Bourguet, december 1714","chapter":4},{"text":"Een levende, eeuwigdurende spiegel van het heelal.","source":"Leibniz, Monadologie § 56","chapter":4},{"text":"De methode is niets anders dan reflexieve kennis, of de idee van een idee.","source":"Tractatus de intellectus emendatione, § 38","chapter":5},{"text":"De kennis van het gevolg hangt af van de kennis van de oorzaak en sluit die in.","source":"Ethica I, axioma 4","chapter":5},{"text":"De orde en het verband van de ideeën is dezelfde als de orde en het verband van de dingen.","source":"Ethica II, stelling 7","chapter":5},{"text":"… alsof het ging om lijnen, vlakken en lichamen.","source":"Ethica III, voorwoord","chapter":5},{"text":"Dat men zijn naam niet voor zijn Zedekunst, die hy beval te doen drukken, zou stellen.","source":"Voorrede bij De nagelate schriften (1677)","chapter":5},{"text":"Maar al het voortreffelijke is even moeilijk als zeldzaam.","source":"Ethica V, stelling 42, toelichting","chapter":5},{"text":"Onder substantie versta ik wat in zichzelf is en door zichzelf wordt begrepen.","source":"Ethica I, definitie 3","chapter":6},{"text":"Onder God versta ik een volstrekt oneindig wezen, dat wil zeggen een substantie die bestaat uit oneindig veel attributen, waarvan elk een eeuwig en oneindig wezen uitdrukt.","source":"Ethica I, definitie 6","chapter":6},{"text":"Alles wat is, is in zichzelf of in iets anders.","source":"Ethica I, axioma 1","chapter":6},{"text":"Behalve God kan er geen substantie zijn of worden gedacht.","source":"Ethica I, stelling 14","chapter":6},{"text":"Al wat is, is in God, en niets kan zonder God zijn of worden gedacht.","source":"Ethica I, stelling 15","chapter":6},{"text":"Uit de noodzakelijkheid van de goddelijke natuur moet oneindig veel op oneindig veel manieren volgen.","source":"Ethica I, stelling 16","chapter":6},{"text":"God is de inwonende, niet de overgaande oorzaak van alle dingen.","source":"Ethica I, stelling 18","chapter":6},{"text":"In de natuur der dingen is niets toevallig.","source":"Ethica I, stelling 29","chapter":6},{"text":"De dingen hadden op geen andere wijze en in geen andere orde door God kunnen worden voortgebracht dan waarin zij zijn voortgebracht.","source":"Ethica I, stelling 33","chapter":6},{"text":"Er bestaat niets uit welks natuur niet een of ander gevolg volgt.","source":"Ethica I, stelling 36","chapter":6},{"text":"De orde en het verband van de ideeën is dezelfde als de orde en het verband van de dingen.","source":"Ethica II, stelling 7","chapter":6},{"text":"Het object van het idee dat de menselijke geest uitmaakt, is het lichaam.","source":"Ethica II, stelling 13","chapter":6},{"text":"Zoals het licht zichzelf en de duisternis openbaart, zo is de waarheid de norm van zichzelf en van het valse.","source":"Ethica II, stelling 43, toelichting","chapter":6},{"text":"Wil en verstand zijn één en hetzelfde.","source":"Ethica II, stelling 49, gevolg","chapter":6},{"text":"Ik zal de menselijke handelingen en begeerten beschouwen alsof het ging om lijnen, vlakken en lichamen.","source":"Ethica III, voorwoord","chapter":6},{"text":"Wat het lichaam vermag, heeft nog niemand bepaald.","source":"Ethica III, stelling 2, toelichting","chapter":6},{"text":"Elk ding streeft, voor zover het in zich is, ernaar in zijn zijn te volharden.","source":"Ethica III, stelling 6","chapter":6},{"text":"We vinden iets goed omdat we ernaar streven, het willen, verlangen en begeren.","source":"Ethica III, stelling 9, toelichting","chapter":6},{"text":"Begeerte is het wezen zelf van de mens.","source":"Ethica III, affectdefinitie 1","chapter":6},{"text":"Ik zeg overgang, want blijdschap is niet de volmaaktheid zelf.","source":"Ethica III, affectdefinitie 3, uitleg","chapter":6},{"text":"Dat eeuwige en oneindige wezen dat wij God of de Natuur noemen, handelt met dezelfde noodzaak waarmee het bestaat.","source":"Ethica IV, voorwoord","chapter":6},{"text":"De kracht waarmee de mens in zijn bestaan volhardt, is beperkt en wordt door de macht van uitwendige oorzaken oneindig overtroffen.","source":"Ethica IV, stelling 3","chapter":6},{"text":"Een affect kan niet worden bedwongen of opgeheven dan door een tegengesteld en sterker affect.","source":"Ethica IV, stelling 7","chapter":6},{"text":"De mens is voor de mens een god.","source":"Ethica IV, stelling 35, toelichting","chapter":6},{"text":"Een vrij mens denkt aan niets minder dan aan de dood, en zijn wijsheid is een overdenking niet van de dood maar van het leven.","source":"Ethica IV, stelling 67","chapter":6},{"text":"De vrije mens handelt nooit bedrieglijk, maar altijd te goeder trouw.","source":"Ethica IV, stelling 72","chapter":6},{"text":"Een affect dat een lijden is, houdt op een lijden te zijn zodra wij er een helder en onderscheiden idee van vormen.","source":"Ethica V, stelling 3","chapter":6},{"text":"Haat moet worden overwonnen door liefde of edelmoedigheid.","source":"Ethica V, stelling 10, toelichting","chapter":6},{"text":"De menselijke geest kan niet volstrekt met het lichaam worden vernietigd, maar er blijft iets van over dat eeuwig is.","source":"Ethica V, stelling 23","chapter":6},{"text":"Wij voelen en ervaren dat wij eeuwig zijn.","source":"Ethica V, stelling 23, toelichting","chapter":6},{"text":"God heeft zichzelf lief met een oneindige intellectuele liefde.","source":"Ethica V, stelling 35","chapter":6},{"text":"Gelukzaligheid is niet de beloning van de deugd, maar de deugd zelf.","source":"Ethica V, stelling 42","chapter":6},{"text":"Maar al het voortreffelijke is even moeilijk als zeldzaam.","source":"Ethica V, stelling 42, toelichting","chapter":6},{"text":"Ik besloot de uitgave uit te stellen tot ik zag hoe de zaken liepen.","source":"Brief 68 aan Oldenburg, september/oktober 1675","chapter":6},{"text":"Een onvermengde en schijnbaar ongemotiveerde ramp.","source":"J. Bennett, A Study of Spinoza's Ethics (1984), 357, over de eeuwigheid van de geest","chapter":6},{"text":"Vervloekt zij hij bij dag en vervloekt bij nacht; vervloekt zij hij wanneer hij neerligt en vervloekt wanneer hij opstaat.","source":"Cherem tegen Spinoza, 27 juli 1656 (vertaald naar Kasher en Biderman)","chapter":7},{"text":"Ik zeg dat alles in God is en in God beweegt [...]; ik durf zelfs te zeggen: met alle oude Hebreeën, voor zover men uit hun overleveringen kan opmaken, al zijn die op vele manieren vervalst.","source":"Brief 73 aan Oldenburg, eind 1675","chapter":7},{"text":"Ik heb ook enkele kabbalistische beuzelaars gelezen en gekend, over wier waanzin ik mij niet genoeg kan verbazen.","source":"Tractatus theologico-politicus (1670), hoofdstuk 9","chapter":7},{"text":"Iedereen hier spreekt over een gerucht dat de Joden, na meer dan tweeduizend jaar verstrooid te zijn geweest, naar hun land zullen terugkeren.","source":"Brief 33, Oldenburg aan Spinoza, 8 december 1665","chapter":7},{"text":"apertissime cabalizare","source":"J.G. Wachter, Elucidarius cabalisticus (1706), over Spinoza","chapter":7},{"text":"Al wat is, is in God, en niets kan zonder God zijn of worden begrepen.","source":"Spinoza, Ethica I, stelling 15","chapter":8},{"text":"God is alle werkelijkheid, maar niet alle werkelijkheid is God.","source":"Toegeschreven aan Moses Cordovero, Elima Rabbati (geparafraseerd)","chapter":8},{"text":"Uit dit alles blijkt helderder dan de middagzon dat de Pentateuch niet door Mozes is geschreven, maar door iemand die lang na Mozes leefde.","source":"Spinoza, Tractatus theologico-politicus, hoofdstuk 8","chapter":9},{"text":"schadelijk, nutteloos en ongerijmd","source":"Spinoza over de bijbeluitleg van Maimonides, Tractatus theologico-politicus, hoofdstuk 7","chapter":9},{"text":"Dit lijken sommigen van de Hebreeën als door een nevel te hebben gezien, die namelijk stellen dat God, Gods verstand en de dingen die door hem worden begrepen één en hetzelfde zijn.","source":"Spinoza, Ethica II, stelling 7, scholium","chapter":9},{"text":"een zekere Jood, Rab Chasdai genaamd","source":"Spinoza, brief 12 aan Lodewijk Meyer, 20 april 1663","chapter":9},{"text":"en wie het begrijpt, zwijge","source":"Abraham ibn Ezra, commentaar op Genesis 12:6","chapter":9},{"text":"Mijn hart is in het oosten, en ik ben aan het uiterste van het westen.","source":"Juda Halevi, Libbi ba-mizrach","chapter":9},{"text":"om de wijsheid te leren kennen die bij de Perzen wordt beoefend en die bij de Indiërs bloeit","source":"Porphyrius, Leven van Plotinus 3","chapter":10},{"text":"Elk gevolg blijft in zijn oorzaak, gaat eruit voort en keert ernaar terug.","source":"Proclus, Elementen van de theologie, stelling 35","chapter":10},{"text":"Sommigen van de Indiërs volgen de voorschriften van Boutta, die zij om zijn buitengewone heiligheid als een god eren.","source":"Clemens van Alexandrië, Stromata I.15","chapter":10},{"text":"Alles wat de ouden over de natuur hebben gezegd, wordt ook gezegd door hen die buiten Griekenland filosoferen, deels door de brahmanen bij de Indiërs, deels door de zogenaamde Joden in Syrië.","source":"Megasthenes, Indica III, bij Clemens, Stromata I.15","chapter":10},{"text":"het enige goed dat onfeilbaar en vast is, is het vertrouwen op God","source":"Philo, De Abrahamo 268","chapter":10},{"text":"de namen van de maanden kwamen met hen mee uit Babylon","source":"Jeruzalemse Talmoed, Rosj ha-Sjana 1:2","chapter":10},{"text":"Hij liet de schepen van Meluhha, de schepen van Magan en de schepen van Dilmun aan de kade van Agade aanleggen.","source":"Sargon van Akkad, RIME 2.1.1.11 (vertaling naar Frayne 1993)","chapter":11},{"text":"De kayotsarga-houding is bij uitstek Jaina. Het is geen zittende maar een staande houding.","source":"R.P. Chanda, aangehaald in Jain Journal, april 1972","chapter":11},{"text":"De diagonaal van een rechthoek brengt vanzelf beide oppervlakken voort die de twee zijden afzonderlijk voortbrengen.","source":"Baudhayana, Sulba-sutra I.48","chapter":11},{"text":"De steden stortten in, maar kleinere landbouwgemeenschappen waren houdbaar en bloeiden.","source":"D.Q. Fuller, persbericht bij Giosan e.a., PNAS 2012","chapter":11},{"text":"Mensen in dit gebied gedijden door de Toba-gebeurtenis en de volgende volle ijstijd heen.","source":"E.I. Smith, C.W. Marean e.a., 2018, via persbericht UNLV","chapter":12},{"text":"Mondelinge kaarten van het landschap.","source":"R.P. Norris en B.Y. Harney, Journal of Astronomical History and Heritage 17 (2014)","chapter":12},{"text":"Trance-medicijn doet echt pijn!","source":"Nisa, in M. Shostak, Nisa (1981)","chapter":12},{"text":"Taal is niet uitgevonden. Zij is vrijgekomen.","source":"J. Konstapel, ‘Understanding Language and Evolution through the Sphenoid’, constable.blog, 23 mei 2026","chapter":12},{"text":"De lijn is niet gebroken. Ze loopt door het heden.","source":"J. Konstapel, constable.blog, 7 juni 2026","chapter":12},{"text":"Een punt is wat geen delen heeft.","source":"Euclides, Elementen I, definitie 1 (naar de vertaling van Heath)","chapter":13},{"text":"Dingen die gelijk zijn aan hetzelfde, zijn ook aan elkaar gelijk.","source":"Euclides, Elementen I, gemeenschappelijk begrip 1","chapter":13},{"text":"Als een rechte lijn die op twee rechte lijnen valt, de binnenhoeken aan dezelfde kant kleiner maakt dan twee rechte hoeken, dan ontmoeten de twee rechte lijnen elkaar, onbeperkt verlengd, aan de kant waar de hoeken kleiner zijn dan twee rechte hoeken.","source":"Euclides, Elementen I, postulaat 5 (naar Heath)","chapter":13},{"text":"op dezelfde manier als uit de natuur van een driehoek van eeuwigheid volgt dat zijn drie hoeken gelijk zijn aan twee rechte hoeken","source":"Spinoza, Ethica I, stelling 17, toelichting","chapter":13},{"text":"uit het niets een nieuwe, andere wereld","source":"János Bolyai aan zijn vader, 3 november 1823","chapter":13},{"text":"Het zal genoeg zijn de pen ter hand te nemen, aan de rekentafel te gaan zitten en tegen elkaar te zeggen (desgewenst met een vriend als getuige): laten we rekenen.","source":"Leibniz, De arte characteristica ad perficiendas scientias ratione nitentes (ongedateerd), Gerhardt VII","chapter":14},{"text":"Laat w het predicaat zijn: een predicaat te zijn dat niet van zichzelf kan worden gepredikeerd.","source":"Russell aan Frege, 16 juni 1902","chapter":14},{"text":"Uit het paradijs dat Cantor voor ons heeft geschapen, zal niemand ons kunnen verdrijven.","source":"Hilbert, 'Über das Unendliche' (1925/1926)","chapter":14},{"text":"Wir müssen wissen. Wir werden wissen.","source":"Hilbert, Königsberg, 8 september 1930","chapter":14},{"text":"Frosch-Mäusekrieg","source":"Einstein aan Max Born, 27 november 1928","chapter":14},{"text":"Pas toen ontdekte ik dat het bewijs van een kernlemma in mijn artikel een fout bevatte.","source":"V. Voevodsky, ‘The Origins and Motivations of Univalent Foundations’, The Institute Letter (IAS, zomer 2014); eigen vertaling","chapter":15},{"text":"Ik was er zeker van dat wij gelijk hadden, tot de herfst van 2013 (!!).","source":"Voevodsky (2014); eigen vertaling","chapter":15},{"text":"Dit verhaal maakte me bang.","source":"Voevodsky (2014); eigen vertaling","chapter":15},{"text":"Ik kan gewoon de computer vertrouwen.","source":"Voevodsky (2014); eigen vertaling","chapter":15},{"text":"Onder substantie versta ik dat wat in zichzelf is en door zichzelf wordt begrepen.","source":"Spinoza, Ethica I, definitie 3; eigen vertaling uit het Latijn","chapter":15},{"text":"Al wat is, is in God, en niets kan zonder God zijn of worden begrepen.","source":"Spinoza, Ethica I, stelling 15; eigen vertaling uit het Latijn","chapter":15},{"text":"De orde en het verband van de ideeën is dezelfde als de orde en het verband van de dingen.","source":"Spinoza, Ethica II, stelling 7; eigen vertaling uit het Latijn","chapter":15},{"text":"Een modus van de uitgebreidheid en de idee van die modus zijn één en hetzelfde ding, maar op twee manieren uitgedrukt.","source":"Spinoza, Ethica II, stelling 7, toelichting; eigen vertaling uit het Latijn","chapter":15},{"text":"Onder blijdschap versta ik de passie waardoor de geest overgaat tot een grotere volmaaktheid.","source":"Spinoza, Ethica III, stelling 11, toelichting; eigen vertaling uit het Latijn","chapter":15},{"text":"Een affect dat een passie is, houdt op een passie te zijn zodra wij er een helder en onderscheiden idee van vormen.","source":"Spinoza, Ethica V, stelling 3; eigen vertaling uit het Latijn","chapter":15},{"text":"NB: deze blog is grotendeels gemaakt met behulp van GPT-4.","source":"constable.blog, ‘Een nieuwe Ethica van Spinoza’, 8 april 2025","chapter":16},{"text":"Een modus van de uitgebreidheid en de idee van die modus zijn één en hetzelfde ding, maar op twee manieren uitgedrukt.","source":"Ethica II, stelling 7, toelichting","chapter":16},{"text":"Behalve deze drie erken ik geen enkel ander primair affect.","source":"Ethica III, stelling 11, toelichting","chapter":16},{"text":"Een affect dat een lijden is, houdt op een lijden te zijn zodra wij er een helder en onderscheiden idee van vormen.","source":"Ethica V, stelling 3","chapter":16},{"text":"De gelukzaligheid is niet de beloning van de deugd, maar de deugd zelf.","source":"Ethica V, stelling 42","chapter":16}],"sources":[{"note":1,"citation":"J.I. Israel, *The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477–1806* (Oxford: Clarendon Press, 1995). Over de migratie uit het zuiden na de val van Antwerpen (17 augustus 1585) lopen de schattingen uiteen.","chapter":1},{"note":2,"citation":"J. de Vries en A. van der Woude, *Nederland 1500–1815: De eerste ronde van moderne economische groei* (Amsterdam: Balans, 1995). Het aantal van bijna duizend schepen per jaar in de Oostzee betreft de jaren 1680. De inwonertallen van Amsterdam zijn schattingen.","chapter":1},{"note":3,"citation":"Over de Nederlandse slavenhandel: P.C. Emmer, *De Nederlandse slavenhandel 1500–1850* (Amsterdam: De Arbeiderspers, 2000). De gangbare schatting is dat Nederlandse schepen meer dan een half miljoen mensen naar Amerika vervoerden.","chapter":1},{"note":4,"citation":"G. Galilei, *Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno à due nuove scienze* (Leiden: Elzevier, 1638).","chapter":1},{"note":5,"citation":"Over de praktijk van censuur en fictieve drukkers: I. Weekhout, *Boekencensuur in de Noordelijke Nederlanden: De vrijheid van drukpers in de zeventiende eeuw* (Den Haag: Sdu, 1998).","chapter":1},{"note":6,"citation":"Unie van Utrecht, 23 januari 1579, artikel 13. De tekst laat de gewesten Holland en Zeeland vrij in hun eigen religieuze regeling.","chapter":1},{"note":7,"citation":"A.Th. van Deursen, *Bavianen en slijkgeuzen: Kerk en kerkvolk ten tijde van Maurits en Oldenbarnevelt* (Assen: Van Gorcum, 1974).","chapter":1},{"note":8,"citation":"De synode hield 180 zittingen. Zie Van Deursen (noot 7) en Israel (noot 1), hoofdstuk over het Bestand.","chapter":1},{"note":9,"citation":"Y. Kaplan, *An Alternative Path to Modernity: The Sephardi Diaspora in Western Europe* (Leiden: Brill, 2000); M. Bodian, *Hebrews of the Portuguese Nation: Conversos and Community in Early Modern Amsterdam* (Bloomington: Indiana University Press, 1997). De stichtingsjaren van Beth Jacob en Neve Shalom zijn bij benadering. De Portugese Synagoge werd in augustus 1675 ingewijd.","chapter":1},{"note":10,"citation":"H. de Groot, *Remonstrantie nopende de ordre dije in de landen van Hollandt ende Westvrieslandt dijent gestelt op de Joden*, uitg. J. Meijer (Amsterdam, 1949). Een afschrift met aantekeningen van De Groot in de marge bevindt zich in de bibliotheek Ets Haim in Amsterdam (EH 48 A 02; etshaimmanuscripts.nl). De Groots voorstel was restrictief en had een uitgesproken bekeringsdoel. Het verband met de geloofsartikelen in hoofdstuk 14 van Spinoza's *Tractatus* is een echo, geen aangetoond spoor.","url":"https://etshaimmanuscripts.nl/items/eh-48-a-02/","chapter":1},{"note":11,"citation":"‘Evasion as a Legal Tactic: The 1616 Amsterdam Regulations Concerning the Jews’, Early Modern Workshop: Jewish History Resources (2008; earlymodernworkshop.judaicadhpenn.org). Daar ook het besluit van 1619 en de regeling van 1632.","url":"https://earlymodernworkshop.judaicadhpenn.org/resources/2008/evasion-legal-tactic-amsterdam","chapter":1},{"note":12,"citation":"Spinoza, *Tractatus theologico-politicus*, hoofdstuk 20. Vertaling naar F. Akkerman (vert.), *Theologisch-politiek traktaat* (Amsterdam: Wereldbibliotheek, 1997).","chapter":1},{"note":13,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘René Descartes’. Descartes schreef zich in april 1629 in aan de universiteit van Franeker.","chapter":1},{"note":14,"citation":"Th. Verbeek, *Descartes and the Dutch: Early Reactions to Cartesian Philosophy, 1637–1650* (Carbondale: Southern Illinois University Press, 1992). Daar ook de Leidse conflicten van 1647. Over de regeling van 1656: W. van Bunge, *From Stevin to Spinoza: An Essay on Philosophy in the Seventeenth-Century Dutch Republic* (Leiden: Brill, 2001).","chapter":1},{"note":15,"citation":"Spinoza, *Renati Des Cartes Principiorum philosophiae pars I et II, more geometrico demonstratae* (Amsterdam: Jan Rieuwertsz, 1663); Nederlandse vertaling door P. Balling (Amsterdam: Jan Rieuwertsz, 1664). Over Casearius en de ontstaansgeschiedenis: brieven 9, 13 en 15.","chapter":1},{"note":16,"citation":"A.C. Fix, *Prophecy and Reason: The Dutch Collegiants in the Early Enlightenment* (Princeton: Princeton University Press, 1991). Het precieze jaar van de verplaatsing naar Rijnsburg wordt verschillend opgegeven.","chapter":1},{"note":17,"citation":"Fix (noot 16). De laatste openbare bijeenkomst in Rijnsburg vond plaats in 1787; het weeshuis De Oranjeappel bestaat als stichting nog steeds.","chapter":1},{"note":18,"citation":"P. Balling, *Het licht op den kandelaar* (Amsterdam, 1662). Over Spinoza's verhuizing naar Rijnsburg: Spinozaweb, ‘Rijnsburg, Spinozahuis’ (spinozaweb.org/locations/6), dat 29 juli 1661 als begindatum geeft.","url":"https://spinozaweb.org/locations/6","chapter":1},{"note":19,"citation":"J. Colerus, *Korte, dog waaragtige levens-beschryving van Benedictus de Spinosa* (1705). Over De Vries: *The Cambridge Spinoza Lexicon*, red. W. van Bunge e.a. (Cambridge: Cambridge University Press), lemma ‘De Vries, Simon (1633/34–1667)’. Het bedrag van 300 gulden is ook vermeld bij G.W.F. Hegel, *Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie*, deel over Spinoza.","chapter":1},{"note":20,"citation":"Spinozaweb, personen: Jelles (overl. 22 februari 1683), Balling (overl. 20 december 1664), Bouwmeester (1630–1680). K.O. Meinsma, *Spinoza en zijn kring: Historisch-kritische studiën over Hollandsche vrijgeesten* (Den Haag: Nijhoff, 1896), blijft de klassieke beschrijving van deze kring.","chapter":1},{"note":21,"citation":"[L. Meyer], *Philosophia S. Scripturae Interpres* (‘Eleutheropoli’ [Amsterdam], 1666). Het auteurschap wordt algemeen aan Meyer toegeschreven; Johannes Bouwmeester was mogelijk medeauteur. Meyer werd gedoopt op 18 oktober 1629 en begraven op 25 november 1681.","chapter":1},{"note":22,"citation":"W. Klever, *Mannen rond Spinoza (1650–1700)* (Hilversum: Verloren, 1997); J.I. Israel, *Radical Enlightenment: Philosophy and the Making of Modernity 1650–1750* (Oxford: Oxford University Press, 2001).","chapter":1},{"note":23,"citation":"F. van den Enden, *Vrye politijke stellingen, en consideratien van staat* (Amsterdam, 1665); uitgave met inleiding door W. Klever (Amsterdam: Wereldbibliotheek, 1992). Het verhaal over Clara Maria staat bij Colerus (noot 19).","chapter":1},{"note":24,"citation":"Spinozaweb (spinozaweb.org/people/217) geeft 7 november 1674 als sterfdatum; de meeste literatuur, waaronder Klever (noot 22), noemt 27 november 1674. Hier is de laatste datum aangehouden.","url":"https://spinozaweb.org/people/217","chapter":1},{"note":25,"citation":"A. Koerbagh, *Een Bloemhof van allerley lieflijkheyd sonder verdriet* (Amsterdam, 1668).","chapter":1},{"note":26,"citation":"Over de strafmaat lopen de bronnen uiteen. H. Vandenbossche, *Adriaan Koerbagh en Spinoza* (Leiden: Brill, 1978); M. Wielema, inleiding bij A. Koerbagh, *A Light Shining in Dark Places*, vert. M. Wielema (Leiden: Brill, 2011).","chapter":1},{"note":27,"citation":"H.H. Rowen, *John de Witt, Grand Pensionary of Holland, 1625–1672* (Princeton: Princeton University Press, 1978); L. Panhuysen, *De ware vrijheid: De levens van Johan en Cornelis de Witt* (Amsterdam: Atlas, 2005).","chapter":1},{"note":28,"citation":"J. de Witt, ‘Elementa curvarum linearum’, in: R. Descartes, *Geometria*, uitg. F. van Schooten, 2e druk (Amsterdam: Elzevier, 1659–1661). Over de ontstaansgeschiedenis: MacTutor History of Mathematics, ‘Jan de Witt’ (mathshistory.st-andrews.ac.uk).","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/De_Witt/","chapter":1},{"note":29,"citation":"J. de Witt, *Waerdye van lyf-renten naer proportie van los-renten* (Den Haag, 1671), aangeboden op 30 juli 1671. De getallen 16, 12 en 14 volgen MacTutor, ‘Johan de Witt: the first calculation on the valuation of life annuities’. Een waarde van 16 komt overeen met een rendement van 6,25 procent (1/16), tegen ruim 7 procent bij een prijs van 14.","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Projects/Daxenberger/chapter-4","chapter":1},{"note":30,"citation":"P. de la Court, *Interest van Holland, ofte gronden van Hollands-welvaren* (Amsterdam, 1662). Over het jaargeld van De Witt: J.M. Lucas, *La vie de feu Monsieur de Spinosa* (1719), samengevat bij W. Bolin, *Spinoza: Ein Kultur- und Lebensbild* (projekt-gutenberg.org), die de verhalen over lessen en staatsadvies onbetrouwbaar noemt.","url":"https://projekt-gutenberg.org/authors/wilhelm-bolin/books/spinoza-ein-kultur-und-lebensbild/chapter/6","chapter":1},{"note":31,"citation":"L. Panhuysen, *Rampjaar 1672: Hoe de Republiek aan de ondergang ontsnapte* (Amsterdam: Atlas, 2009).","chapter":1},{"note":32,"citation":"Panhuysen (noot 27). Cornelis de Witt was sinds 24 juli 1672 gevangen.","chapter":1},{"note":33,"citation":"Leibniz' notitie werd uitgegeven door J. Freudenthal, *Die Lebensgeschichte Spinoza's in Quellenschriften, Urkunden und nichtamtlichen Nachrichten* (Leipzig: Veit, 1899). De afstand is berekend uit de coördinaten van Paviljoensgracht 72–74 en de Gevangenpoort; v1 sprak van ‘een paar honderd meter’.","chapter":1},{"note":34,"citation":"S. Nadler, *Spinoza: A Life* (Cambridge: Cambridge University Press, 1999; 2e druk 2018). De berichten over een verblijf buiten Amsterdam na de ban zijn niet door archiefstukken bevestigd.","chapter":1},{"note":35,"citation":"Spinozaweb, ‘Rijnsburg, Spinozahuis’ (noot 18). De datering van de *Korte verhandeling* en de *Tractatus de intellectus emendatione* is omstreden; beide ontstonden rond 1660–1662. De *Korte verhandeling* werd pas in de negentiende eeuw in handschrift teruggevonden.","chapter":1},{"note":36,"citation":"Spinozaweb, ‘Voorburg, Kerklaan’ (spinozaweb.org/locations/7), ‘The Hague, Stille Veerkade, no. 32’ (locations/9) en ‘The Hague, Paviljoensgracht, nos 72–74’ (locations/8). Volgens Spinozaweb woonde Spinoza aan de Stille Veerkade van begin september 1669 tot begin februari 1671.","url":"https://spinozaweb.org/locations/9","chapter":1},{"note":37,"citation":"Zie hoofdstuk 3, noot 8.","chapter":1},{"note":38,"citation":"Colerus (noot 19); Lucas (noot 30). Beide teksten zijn uitgegeven in Freudenthal (noot 33). Colerus werd geboren in Düsseldorf en was vanaf 1693 luthers predikant in Den Haag.","chapter":1},{"note":39,"citation":"Colerus (noot 19). De onbetaalde rekening van de barbier wordt ook vermeld door Hegel (noot 19), die Colerus' verslag volgt.","chapter":1},{"note":40,"citation":"[Spinoza], *Tractatus theologico-politicus* (‘Hamburgi: apud Henricum Künrath’ [Amsterdam: Jan Rieuwertsz], 1670), titelblad. Eigen vertaling.","chapter":1},{"note":41,"citation":"Spinozaweb, ‘Tractatus theologico-politicus’ (spinozaweb.org). Het verbod kwam van het Hof van Holland, met steun van raadpensionaris Fagel en stadhouder Willem III. Zie ook Israel, *Radical Enlightenment* (noot 22).","chapter":1},{"note":42,"citation":"Brieven 47 (Fabritius aan Spinoza, februari 1673; Spinozaweb geeft 26 februari, Curley 16 februari) en 48 (Spinoza aan Fabritius, 30 maart 1673). Eigen vertaling naar de tekst bij J. Bennett, *Correspondence of Spinoza* (earlymoderntexts.com).","url":"https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/spinoza1661part3.pdf","chapter":1},{"note":43,"citation":"A. Gootjes, ‘Spinoza between French Libertines and Dutch Cartesians: The 1673 Utrecht Visit’, *Modern Intellectual History* 17 (2020), 591–617. Of Spinoza Condé werkelijk heeft ontmoet, is onzeker. J.-B. Stouppe, *La religion des Hollandois* (1673).","chapter":1},{"note":44,"citation":"Colerus (noot 19); Gootjes (noot 43).","chapter":1},{"note":45,"citation":"Brief 68, Spinoza aan Oldenburg, najaar 1675.","chapter":1},{"note":46,"citation":"Nadler (noot 34). De identiteit van ‘L.M.’ is omstreden. Het aantal van ongeveer 160 boeken volgt de boedelinventaris zoals die in de literatuur wordt samengevat; de precieze telling verschilt per auteur.","chapter":1},{"note":47,"citation":"*B.d.S. Opera Posthuma* en *De nagelate schriften van B.d.S.* (Amsterdam: Jan Rieuwertsz, 1677; in de handel begin 1678), met een voorrede van Jarig Jelles.","chapter":1},{"note":48,"citation":"Op 25 juni 1678 volgde een verbod van de Staten van Holland.","chapter":1},{"note":49,"citation":"L. Spruit en P. Totaro, *The Vatican Manuscript of Spinoza's Ethica* (Leiden: Brill, 2011).","chapter":1},{"note":1,"citation":"Spinozaweb, ‘Letters’ (spinozaweb.org/letters): brieven 1–84 plus 12A, 30A/B, 48A, 48B en 67A. Het aantal van 88 bewaarde brieven, 50 van Spinoza en 38 aan hem, volgt de gangbare telling (zo ook Wikipedia, ‘Epistolae (Spinoza)’). Nederlandse vertaling: Spinoza, *Briefwisseling*, vert. F. Akkerman, H.G. Hubbeling en A.G. Westerbrink (Amsterdam: Wereldbibliotheek, 1977; herz. 1992).","url":"https://spinozaweb.org/letters","chapter":2},{"note":2,"citation":"Spinozaweb (noot 1) vermeldt deze verloren brieven met een sterretje, op grond van verwijzingen in de bewaarde correspondentie.","chapter":2},{"note":3,"citation":"Over Oldenburg: A.R. Hall en M.B. Hall (uitg.), *The Correspondence of Henry Oldenburg*, 13 delen (Madison en Londen, 1965–1986).","chapter":2},{"note":4,"citation":"Brief 1, Oldenburg aan Spinoza, 26 augustus 1661 (16 augustus oude stijl). Citaten in dit hoofdstuk in eigen vertaling, naar de Latijnse tekst in C. Gebhardt (uitg.), *Spinoza Opera*, 4 delen (Heidelberg: Carl Winter, 1925), en de Engelse vertaling van J. Bennett, *Correspondence of Spinoza* (earlymoderntexts.com).","url":"https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/spinoza1661part1.pdf","chapter":2},{"note":5,"citation":"Brief 2, Spinoza aan Oldenburg, september 1661. De bijlage is niet bewaard, maar de inhoud is uit de brieven 3 en 4 te reconstrueren.","chapter":2},{"note":6,"citation":"R. Boyle, *Certain Physiological Essays* (Londen, 1661). Brief 6, Spinoza aan Oldenburg, voorjaar 1662 (Spinozaweb: april 1662).","chapter":2},{"note":7,"citation":"Brief 13, Spinoza aan Oldenburg, 27 juli 1663. Volgens Bennett (noot 4) had Spinoza het tweede deel en de *Cogitata metaphysica* eerder aan Casearius gedicteerd.","chapter":2},{"note":8,"citation":"Brief 29, Oldenburg aan Spinoza, september 1665; brief 30, Spinoza aan Oldenburg, najaar 1665 (Spinozaweb: ca. 1 oktober 1665).","chapter":2},{"note":9,"citation":"Brief 32, Spinoza aan Oldenburg, 20 november 1665.","chapter":2},{"note":10,"citation":"Brief 8, De Vries aan Spinoza, 24 februari 1663.","chapter":2},{"note":11,"citation":"Brief 9, Spinoza aan De Vries, maart 1663.","chapter":2},{"note":12,"citation":"Brief 10, Spinoza aan De Vries, maart 1663 (datering onzeker).","chapter":2},{"note":13,"citation":"Brief 12 aan Lodewijk Meyer, 20 april 1663. Zie ook hoofdstuk 9 (Crescas) en hoofdstuk 14 (Cantor).","chapter":2},{"note":14,"citation":"Spinozaweb, brief 12 (spinozaweb.org/letters/22): afschrift in de Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Hannover, ms. L.Br. 886, Bl. 5–6. Het oorspronkelijke handschrift, met de tekening van de twee cirkels, is verloren.","url":"https://spinozaweb.org/letters/22","chapter":2},{"note":15,"citation":"Brief 15, Spinoza aan Meyer, 3 augustus 1663; brief 12A, Spinoza aan Meyer, 26 juli 1663. Het jaar van ontdekking volgt Bennett (noot 4), die vermeldt: ‘This letter wasn't discovered until 1974.’","url":"https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/spinoza1661part1.pdf","chapter":2},{"note":16,"citation":"Brief 17 aan Pieter Balling, 20 juli 1664. Balling had geschreven op 26 juni 1664; die brief is verloren.","chapter":2},{"note":17,"citation":"Spinozaweb, ‘Balling, Pieter’ (spinozaweb.org/people/7). Oudere literatuur geeft een later sterfjaar; dat Balling in 1664 overleed, is hier volgens Spinozaweb weergegeven.","url":"https://spinozaweb.org/people/7","chapter":2},{"note":18,"citation":"Brieven 18–24 en 27 (12 december 1664–3 juni 1665). Over enkele data verschillen de uitgaven. Spinozaweb vermeldt nog drie verloren brieven van Blijenbergh.","chapter":2},{"note":19,"citation":"Brief 19, Spinoza aan Blijenbergh, 5 januari 1665, ondertekend ‘Op de Lange Bogaert’.","chapter":2},{"note":20,"citation":"Brief 21 (28 januari 1665) en brief 23 (13 maart 1665), Spinoza aan Blijenbergh.","chapter":2},{"note":21,"citation":"Brief 27, Spinoza aan Blijenbergh, 3 juni 1665. Over Blijenberghs latere weerleggingen: Spinozaweb, ‘Blijenbergh, van, Willem’ (spinozaweb.org/people/8), en Nadler, *Spinoza: A Life* (Cambridge: Cambridge University Press, 1999; 2e druk 2018). De precieze titels van zijn boeken zijn hier niet gecontroleerd.","chapter":2},{"note":22,"citation":"Brief 28, Spinoza aan Bouwmeester, juni 1665.","chapter":2},{"note":23,"citation":"Brief 37, Spinoza aan Bouwmeester, 10 juni 1666.","chapter":2},{"note":24,"citation":"Brieven 34 (7 januari 1666), 35 (10 april 1666) en 36 (juni 1666), Spinoza aan Hudde. Spinozaweb vermeldt vier verloren brieven van Hudde uit 1666.","chapter":2},{"note":25,"citation":"Brief 38, Spinoza aan Van der Meer, 1 oktober 1666. Chr. Huygens, *De ratiociniis in ludo aleae* (Leiden: Elzevier, 1657), in F. van Schootens *Exercitationum mathematicarum libri quinque*.","chapter":2},{"note":26,"citation":"Brieven 39 (3 maart 1667) en 40 (25 maart 1667), Spinoza aan Jelles. J.F. Helvetius beschreef de gebeurtenis in zijn *Vitulus aureus* (Den Haag, 1667).","chapter":2},{"note":27,"citation":"Brief 44, Spinoza aan Jelles, 17 februari 1671.","chapter":2},{"note":28,"citation":"Brieven 48A en 48B (april 1673). Bennett (noot 4) geeft het antwoord via een bericht van Pierre Bayle. Jelles' belijdenis werd na zijn dood gedrukt.","chapter":2},{"note":29,"citation":"Brief 50 aan Jarig Jelles, 2 juni 1674. De vorm *omnis determinatio est negatio* is van Hegel: R. Stern, ‘Determination is Negation’, *Hegel Bulletin* 37 (2016), 29–52.","chapter":2},{"note":30,"citation":"Brief 42, Velthuysen aan Ostens, januari of februari 1671 (Bennett: 24 januari; Spinozaweb: 3 februari 1671).","chapter":2},{"note":31,"citation":"Brief 43, Spinoza aan Ostens, februari 1671; brief 69, Spinoza aan Velthuysen, najaar 1675.","chapter":2},{"note":32,"citation":"Brieven 45 (5 oktober 1671) en 46 (9 november 1671).","chapter":2},{"note":33,"citation":"Brieven 47 (februari 1673) en 48 (30 maart 1673).","chapter":2},{"note":34,"citation":"Brieven 51–56 (september–november 1674). De volgorde 51–56 wisselt tussen Boxel en Spinoza; 51, 53 en 55 zijn van Boxel.","chapter":2},{"note":35,"citation":"Brief 56, Spinoza aan Boxel, oktober of november 1674.","chapter":2},{"note":36,"citation":"Over Tschirnhaus en Schuller: Spinozaweb (noot 1); Nadler (noot 21). Spinozaweb noemt brief 80 een brief van Schuller; Bennett en Curley schrijven hem aan Tschirnhaus toe, wat hier is gevolgd.","chapter":2},{"note":37,"citation":"Brief 57, Tschirnhaus aan Spinoza, 8 oktober 1674; brief 58 aan G.H. Schuller, oktober 1674.","chapter":2},{"note":38,"citation":"Brieven 59 (5 januari 1675) en 60 (januari 1675).","chapter":2},{"note":39,"citation":"Brieven 63 (25 juli 1675), 64 (29 juli 1675), 65 (12 augustus 1675) en 66 (18 augustus 1675).","chapter":2},{"note":40,"citation":"Brief 70, Schuller aan Spinoza, 14 november 1675; brief 72, Spinoza aan Schuller, 18 november 1675. Zie hoofdstuk 3 en 4.","chapter":2},{"note":41,"citation":"Brieven 80 (2 mei 1676), 81 (5 mei 1676), 82 (23 juni 1676) en 83 (15 juli 1676). Spinozaweb geeft voor brief 83 15 juni 1676, wat vóór brief 82 zou liggen; hier is 15 juli 1676 aangehouden.","chapter":2},{"note":42,"citation":"Brieven 61 (8 juni 1675) en 62 (22 juli 1675), Oldenburg aan Spinoza.","chapter":2},{"note":43,"citation":"Brief 71, Oldenburg aan Spinoza, 15 november 1675; brief 73, Spinoza aan Oldenburg, december 1675.","chapter":2},{"note":44,"citation":"Brief 74, Oldenburg aan Spinoza, 16 december 1675; brief 75, Spinoza aan Oldenburg, december 1675 of januari 1676.","chapter":2},{"note":45,"citation":"Brief 67, Burgh aan Spinoza, 3/11 september 1675. Levensjaren van Burgh volgens Spinozaweb (spinozaweb.org/people/168).","url":"https://spinozaweb.org/people/168","chapter":2},{"note":46,"citation":"Brief 76 aan Albert Burgh, eind 1675 of begin 1676.","url":"https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/spinoza1661part4.pdf","chapter":2},{"note":47,"citation":"N. Stensen, *Ad novae philosophiae reformatorem de vera philosophia epistola* (Florence, 1675); brief 67A.","chapter":2},{"note":48,"citation":"Brief 84, Spinoza aan een vriend, ongedateerd (Spinozaweb: 1676).","chapter":2},{"note":49,"citation":"*B.d.S. Opera Posthuma* en *De nagelate schriften van B.d.S.* (Amsterdam: Jan Rieuwertsz, 1677). Over het gebruik van kladversies en het weglaten van namen: Akkerman e.a. (noot 1), inleiding.","chapter":2},{"note":50,"citation":"J. van Vloten (uitg.), *Ad Benedicti de Spinoza opera quae supersunt omnia supplementum* (Amsterdam: Frederik Muller, 1862); Gebhardt (noot 4); A. Wolf (vert.), *The Correspondence of Spinoza* (Londen: Allen & Unwin, 1928); A. Wolf, ‘An Addition to the Correspondence of Spinoza’, *Philosophy* 10 (1935), 200–204.","chapter":2},{"note":51,"citation":"Royal Society, Making Science: ‘Letter, from Benedict Spinoza to Henry Oldenburg’ (makingscience.royalsociety.org, items EL/S1/36 en EL/S1/37).","chapter":2},{"note":52,"citation":"E. Curley (vert.), *The Collected Works of Spinoza*, 2 delen (Princeton: Princeton University Press, 1985 en 2016).","chapter":2},{"note":1,"citation":"Spinozaweb, ‘Voorburg’ en ‘Hofwijck’ (spinozaweb.org/locations/7 en /13). Spinozaweb geeft de loopafstand van de Kerklaan naar Hofwijck als ongeveer tien minuten.","url":"https://spinozaweb.org/locations/13","chapter":3},{"note":2,"citation":"Wikipedia, ‘Constantijn Huygens’ (geraadpleegd oktober 2026); over Huygens en Descartes ook Spinozaweb, ‘Hofwijck’.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Constantijn_Huygens","chapter":3},{"note":3,"citation":"Wikipedia, ‘Constantijn Huygens’. Over het sterfjaar van Suzanna van Baerle (1637) zijn sommige naslagwerken inconsequent; zij stierf kort na de geboorte van haar dochter in 1637.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Constantijn_Huygens","chapter":3},{"note":4,"citation":"Spinozaweb, ‘Hofwijck’ (ontwerp met Jacob van Campen; gedicht Vitaulium, Den Haag, 1653); Wikipedia, ‘Hofwijck’ (ingebruikname 1642, toezicht door Pieter Post, museum sinds 1928).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Hofwijck","chapter":3},{"note":5,"citation":"Wikipedia, ‘Constantijn Huygens Jr.’ (dagboek 1673–1696 in de Koninklijke Bibliotheek; objectieven van de broers, waaronder een objectief met 37,5 meter brandpuntsafstand dat Constantijn in 1690 aan de Royal Society gaf).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Constantijn_Huygens_Jr.","chapter":3},{"note":6,"citation":"Wikipedia, ‘Christiaan Huygens’; MacTutor History of Mathematics, ‘Christiaan Huygens’.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Christiaan_Huygens","chapter":3},{"note":7,"citation":"Chr. Huygens, De Saturni luna observatio nova (Den Haag, 1656); Systema Saturnium (Den Haag, 1659). Datum van de ontdekking van Titan (25 maart 1655) volgens Wikipedia, ‘Christiaan Huygens’.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Christiaan_Huygens","chapter":3},{"note":8,"citation":"Wikipedia, ‘Christiaan Huygens’ (octrooi 1657, Salomon Coster; afwijking van ongeveer vijftien seconden per dag tegenover ongeveer een kwartier bij eerdere uurwerken).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Christiaan_Huygens","chapter":3},{"note":9,"citation":"Chr. Huygens, Horologium oscillatorium (Parijs, 1673). Dat Spinoza het bezat, blijkt uit de boedelinventaris van 1677; zie hoofdstuk 13.","chapter":3},{"note":10,"citation":"Chr. Huygens, De motu corporum ex percussione, in Opuscula postuma (Leiden, 1703); de regels werden in 1668–1669 aan de Royal Society meegedeeld en in 1669 in het Journal des sçavans gepubliceerd. R. Descartes, Principia philosophiae (Amsterdam, 1644), deel II, §§ 46–52.","chapter":3},{"note":11,"citation":"Chr. Huygens, ‘De ratiociniis in ludo aleae’, in F. van Schooten, Exercitationum mathematicarum libri quinque (Leiden, 1657); Nederlandse tekst: Van rekeningh in spelen van geluck (1660).","chapter":3},{"note":12,"citation":"Chr. Huygens, Traité de la lumière (Leiden, 1690), in 1678 aan de Académie voorgelegd.","chapter":3},{"note":13,"citation":"Wikipedia, ‘Christiaan Huygens’ (lid van de Royal Society 1663; Parijs 1666–1681).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Christiaan_Huygens","chapter":3},{"note":14,"citation":"Over de techniek van het lenzenslijpen in de zeventiende eeuw: W. Klever, ‘Insignis opticus: Spinoza in de geschiedenis van de optica’, De Zeventiende Eeuw 6 (1990), 47–58. De beschrijving van slijp- en polijstmiddelen is algemeen en niet aan één bron ontleend.","url":"https://dbnl.org/tekst/_zev001199001_01/_zev001199001_01_0027.php","chapter":3},{"note":15,"citation":"Brief 32, Spinoza aan Oldenburg, 20 november 1665. Vertaald uit de Latijnse tekst naar de Engelse vertaling van R.H.M. Elwes (1883); het ‘polijsten van bolvormige schotels’ ontbreekt in sommige parafrases.","url":"https://neonvagabond.xyz/mirrors/sacred-texts/phi/spinoza/corr/corr12.htm","chapter":3},{"note":16,"citation":"Over Spinoza's inkomsten uit het slijpen verschillen de biografen; zie S. Nadler, Spinoza: A Life (Cambridge: Cambridge University Press, 1999; 2e druk 2018).","chapter":3},{"note":17,"citation":"Spinozaweb, ‘Christiaan Huygens’ (spinozaweb.org/people/252) en ‘Hofwijck’: Spinoza bezocht Huygens op Hofwijck vóór diens vertrek naar Frankrijk in 1666; de twee wisselden voor zover bekend geen brieven.","url":"https://spinozaweb.org/locations/13","chapter":3},{"note":18,"citation":"Brief 26, Spinoza aan Oldenburg, mei 1665. Vertaald naar de Engelse vertaling van J. Bennett (earlymoderntexts.com).","url":"https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/spinoza1661part2.pdf","chapter":3},{"note":19,"citation":"W. Klever, ‘Spinoza en Huygens: Een geschakeerde relatie tussen twee fysici’, Gewina 20 (1997), 14–31.","chapter":3},{"note":20,"citation":"Lens on Leeuwenhoek, ‘Christiaan Huygens acquired Hooke's Micrographia’ (lensonleeuwenhoek.net), op basis van Huygens' Œuvres complètes: brief aan zijn vader van 26 maart 1665; brief van Hudde aan Huygens van 17 april 1665.","url":"https://www.lensonleeuwenhoek.net/content/christiaan-huygens-acquired-hookes-micrographia","chapter":3},{"note":21,"citation":"Brieven 29 (Oldenburg, 20 september 1665), 30 (Spinoza, begin oktober 1665, fragment, bewaard in een brief van Oldenburg aan Boyle), 31 (Oldenburg, 12 oktober 1665) en 33 (Oldenburg, 8 december 1665).","chapter":3},{"note":22,"citation":"Brief 32, Spinoza aan Oldenburg, 20 november 1665. Descartes' zesde regel: Principia philosophiae II, § 51.","url":"https://neonvagabond.xyz/mirrors/sacred-texts/phi/spinoza/corr/corr12.htm","chapter":3},{"note":23,"citation":"R. Descartes, La Dioptrique, in Discours de la méthode … Plus la Dioptrique, les Météores et la Géométrie (Leiden: Jan Maire, 1637), achtste en negende verhandeling.","chapter":3},{"note":24,"citation":"Spinozaweb, ‘Johannes Hudde’ (spinozaweb.org/people/158); M. van Delft (zie noot 26).","chapter":3},{"note":25,"citation":"R. Vermij, ‘Huddes Specilla circularia’, Studium 11 (2018), 96–103. Een Nederlandse vertaling van het pamflet verscheen in hetzelfde nummer van Studium.","url":"https://platform.openjournals.nl/studium/article/view/20427","chapter":3},{"note":26,"citation":"M. van Delft, ‘Een bijzondere aankoop voor de KB: Huddes Specilla circularia’, Studium 11 (2018), 15–25. Aankoop bij Christie's, Londen, 1 december 2015, veiling ‘Science & Medicine Books from The Royal Institution of Great Britain’.","url":"https://platform.openjournals.nl/studium/article/download/20422/22084/50139","chapter":3},{"note":27,"citation":"Brieven 34–36, Spinoza aan Hudde, januari–juni 1666; citaat uit brief 36, vertaald naar de Engelse vertaling van J. Bennett.","url":"https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/spinoza1661part3.pdf","chapter":3},{"note":28,"citation":"Brief 39, Spinoza aan Jarig Jelles, 3 maart 1667; vertaald naar de Engelse vertaling van J. Bennett.","url":"https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/spinoza1661part3.pdf","chapter":3},{"note":29,"citation":"Brief 40, Spinoza aan Jarig Jelles, 25 maart 1667. De bijgevoegde tekening is verloren (Spinozaweb).","url":"https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/spinoza1661part3.pdf","chapter":3},{"note":30,"citation":"Brief 45, Leibniz aan Spinoza, 5 oktober 1671; brief 46, Spinoza aan Leibniz, 9 november 1671. Zie hoofdstuk 4.","url":"https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/spinoza1661part3.pdf","chapter":3},{"note":31,"citation":"Chr. Huygens, Œuvres complètes, deel VI: Correspondance 1666–1669 (Den Haag: Martinus Nijhoff, 1895), online via DBNL. In de uitgave is de geadresseerde van enkele brieven door de redactie toegevoegd en tussen haken gezet.","url":"https://www.dbnl.org/tekst/huyg003oeuv06_01/","chapter":3},{"note":32,"citation":"Ibid., nr. 1601 (9 september 1667; geadresseerde in de uitgave tussen haken als Constantijn, door Klever (noot 14) als Lodewijk opgegeven) en nr. 1603 (aan Constantijn; in de inhoudsopgave gedateerd 23 september 1667, terwijl de brief zelf opent met ‘A Paris ce 30 Septembre 1667’). Vertaling uit het Frans door de auteur.","url":"https://www.dbnl.org/tekst/huyg003oeuv06_01/huyg003oeuv06_01_0093.php","chapter":3},{"note":33,"citation":"Eigen narekening. Met een opening evenredig met de brandpuntsafstand tot de macht ¾ en 2 duim voor 12 voet (nr. 1611) volgt: 40 voet ≈ 4,9 duim, 60 voet ≈ 6,7 duim, 100 voet ≈ 9,8 duim. Dat Huygens precies deze regel gebruikte, staat niet in de brief.","chapter":3},{"note":34,"citation":"Ibid., nr. 1606 (aan Constantijn, 14 oktober 1667) en nr. 1608 (aan Constantijn, 4 november 1667). Het citaat uit nr. 1608 volgens Klever (noot 14).","url":"https://www.dbnl.org/tekst/huyg003oeuv06_01/huyg003oeuv06_01_0096.php","chapter":3},{"note":35,"citation":"Ibid., nr. 1611 (aan Constantijn, ‘mon frère de Zeelhem’, 2 december 1667) en, voor de objectieven van ‘l'Israelite’, een brief van 6 april 1668; nr. 1633 van die dag (aan Constantijn) bevat de passage niet, zodat het vermoedelijk om nr. 1634 aan Lodewijk gaat.","url":"https://www.dbnl.org/tekst/huyg003oeuv06_01/huyg003oeuv06_01_0101.php","chapter":3},{"note":36,"citation":"Ibid., brief van 11 mei 1668, vermoedelijk nr. 1638 aan Constantijn (nr. 1639 van die dag, aan Lodewijk, bevat de passage niet). Citaat volgens Klever (noot 14); vertaling door de auteur.","url":"https://dbnl.org/tekst/_zev001199001_01/_zev001199001_01_0027.php","chapter":3},{"note":37,"citation":"Lens on Leeuwenhoek (noot 20) over Hudde's eigen enkelvoudige microscopen.","url":"https://www.lensonleeuwenhoek.net/content/christiaan-huygens-acquired-hookes-micrographia","chapter":3},{"note":38,"citation":"Wikipedia, ‘Antonie van Leeuwenhoek’ (geboren 24 oktober 1632; meer dan 500 lenzen, ten minste 25 microscopen, waarvan negen bewaard, tot ongeveer 275 keer). Spinoza werd op 24 november 1632 geboren.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Antonie_van_Leeuwenhoek","chapter":3},{"note":39,"citation":"Ibid. (eerste brief 1673 via De Graaf; brief van 9 oktober 1676; bevestiging 1677; lid in 1680). Dat Leeuwenhoek al in 1676 ook bacteriën zag, wordt betwijfeld; bacteriën beschreef hij met zekerheid in 1683.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Antonie_van_Leeuwenhoek","chapter":3},{"note":40,"citation":"Ethica II, na stelling 13: axioma's 1–2, lemma's 1–3, axioma's 1–2 (tweede reeks), definitie, axioma 3, lemma's 4–7 met toelichting, postulaten 1–6.","chapter":3},{"note":41,"citation":"Ethica II, definitie na axioma 2 (tweede reeks), na stelling 13.","chapter":3},{"note":42,"citation":"Ethica II, lemma 7, toelichting. Vertaling door de auteur. Zie ook C. Aguilar, ‘Grados de individuación spinozianos: filosofía demostrada según el orden óptico’, Anales del Seminario de Historia de la Filosofía 37/3 (2020), 415–424, die de uitweiding verbindt met brief 32.","url":"https://revistas.ucm.es/index.php/ASHF/article/download/67900/4564456554995/4564456601073","chapter":3},{"note":43,"citation":"Brieven 80–83 (Tschirnhaus en Spinoza, mei–juli 1676); zie hoofdstuk 2.","chapter":3},{"note":44,"citation":"[Anoniem], Stelkonstige reeckening van den regenboog en Reeckening van kanssen (Den Haag, 1687). R. Descartes, Les Météores (Leiden, 1637), achtste verhandeling.","chapter":3},{"note":45,"citation":"J. Colerus, Korte, dog waaragtige levens-beschryving van Benedictus de Spinosa (Amsterdam, 1705); M. Hemelík, ‘Reeckening van Kanssen (B. Spinoza a počátky počtu pravděpodobnosti)’, E-LOGOS (2002); J.J.V.M. de Vet, ‘Was Spinoza de auteur van “Stelkonstige Reeckening van den Regenboog” en van “Reeckening van Kanssen”?’ (1983). De toeschrijving aan Dierquens is door anderen, onder wie Petry, bestreden.","chapter":3},{"note":46,"citation":"Brief 70, Schuller aan Spinoza, 14 november 1675; vertaald naar de Engelse vertaling van R.H.M. Elwes.","url":"https://sacred-texts.com/phi/spinoza/corr/corr67.htm","chapter":3},{"note":47,"citation":"Constantijn Huygens jr., dagboek, 31 maart 1687, geciteerd in Klever (noot 14). Constantijn sr. overleed op 28 maart 1687.","url":"https://dbnl.org/tekst/_zev001199001_01/_zev001199001_01_0027.php","chapter":3},{"note":48,"citation":"Klever (noot 19). De veilingcatalogus van Huygens' bibliotheek is opgenomen in Chr. Huygens, Œuvres complètes, deel XXII (Den Haag: Nijhoff, 1950). Over Huygens' afstand tot metafysica: Wikipedia, ‘Christiaan Huygens’.","chapter":3},{"note":1,"citation":"Wikipedia, ‘Gottfried Wilhelm Leibniz’ (geboren 1 juli 1646 nieuwe stijl, 21 juni oude stijl; vader Friedrich Leibniz, 1597–1652).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Gottfried_Wilhelm_Leibniz","chapter":4},{"note":2,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy (SEP), ‘Gottfried Wilhelm Leibniz’ (over Thomasius); MacTutor History of Mathematics, ‘Gottfried Wilhelm von Leibniz’ (over Weigel en Jena, zomer 1663).","url":"https://plato.stanford.edu/entries/leibniz/","chapter":4},{"note":3,"citation":"G.W. Leibniz, Dissertatio de arte combinatoria (Leipzig, 1666). Zie hoofdstuk 14.","chapter":4},{"note":4,"citation":"Wikipedia, ‘Gottfried Wilhelm Leibniz’ (november 1666, Disputatio inauguralis de casibus perplexis in jure); MacTutor (noot 2) dateert de graad op februari 1667.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Gottfried_Wilhelm_Leibniz","chapter":4},{"note":5,"citation":"Wikipedia, ‘Gottfried Wilhelm Leibniz’; SEP (noot 2). MacTutor plaatst Leibniz in november 1667 in Frankfurt in dienst van Boineburg.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Gottfried_Wilhelm_Leibniz","chapter":4},{"note":6,"citation":"G.W. Leibniz, Hypothesis physica nova (Mainz/Londen, 1671), met Theoria motus abstracti en Theoria motus concreti. Over de Demonstrationes catholicae: SEP (noot 2).","chapter":4},{"note":7,"citation":"Leibniz aan Jakob Thomasius, 23 september 1670, in G.W. Leibniz, Sämtliche Schriften und Briefe (Akademie-Ausgabe), reeks II, deel 1. Jakob Thomasius, Adversus anonymum de libertate philosophandi (Leipzig, 1670).","chapter":4},{"note":8,"citation":"J.G. Graevius aan Leibniz, april 1671, Akademie-Ausgabe, reeks I, deel 1. De woorden van Graevius zijn hier geparafraseerd.","chapter":4},{"note":9,"citation":"M. Lærke, ‘Leibniz on Spinoza's Political Philosophy’, Oxford Studies in Early Modern Philosophy 6 (2013), 105–134; G. Gángó, ‘Leibniz's Cooperation with Johann Christian von Boineburg: The Case of Spinoza’, Intellectual History Review (2026).","chapter":4},{"note":10,"citation":"Brief 45, Leibniz aan Spinoza, Frankfurt, 5 oktober 1671 (nieuwe stijl; in de vertaling van J. Bennett gedateerd 3 oktober). Citaten vertaald naar de Engelse vertaling van Bennett (earlymoderntexts.com).","url":"https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/spinoza1661part3.pdf","chapter":4},{"note":11,"citation":"Brief 46, Spinoza aan Leibniz, Den Haag, 9 november 1671; vertaald naar Bennett.","url":"https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/spinoza1661part3.pdf","chapter":4},{"note":12,"citation":"Wikipedia, ‘Baruch Spinoza’ (Leibniz' onvrede over de vermelding van zijn naam in de Opera Posthuma); M. Stewart (noot 43).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Baruch_Spinoza","chapter":4},{"note":13,"citation":"Over het Egyptische plan (Consilium Aegyptiacum): Wikipedia, ‘Gottfried Wilhelm Leibniz’. Over het Rampjaar: hoofdstuk 1.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Gottfried_Wilhelm_Leibniz","chapter":4},{"note":14,"citation":"MacTutor (noot 2): Huygens' leesprogramma met werken van Pascal, Fabri, Gregory, Saint-Vincent, Descartes en Sluse. De som van de omgekeerde driehoeksgetallen: 1/1 + 1/3 + 1/6 + 1/10 + … = 2 (nagerekend: de termen zijn 2/(n(n+1)), en de som van 1/(n(n+1)) is 1).","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Leibniz/","chapter":4},{"note":15,"citation":"MacTutor (noot 2): demonstratie in januari 1673, lid op 9 april 1673; Wikipedia, ‘Gottfried Wilhelm Leibniz’ (ontmoeting met Oldenburg en Collins).","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Leibniz/","chapter":4},{"note":16,"citation":"G.W. Leibniz, ‘Nova methodus pro maximis et minimis’, Acta Eruditorum (Leipzig, 1684). Over de handschriften van 1675 lopen de data in de secundaire literatuur uiteen (29 oktober, 11 november en 21 november 1675 worden genoemd); hier is gekozen voor ‘eind oktober en november 1675’.","chapter":4},{"note":17,"citation":"Over Tschirnhaus in Parijs: brief 70 (noot 18); hoofdstuk 2.","chapter":4},{"note":18,"citation":"Brief 70, Schuller aan Spinoza, Amsterdam, 14 november 1675; vertaald naar de Engelse vertaling van R.H.M. Elwes.","url":"https://sacred-texts.com/phi/spinoza/corr/corr67.htm","chapter":4},{"note":19,"citation":"Brief 72, Spinoza aan Schuller, Den Haag, 18 november 1675; vertaald naar Elwes.","url":"https://neonvagabond.xyz/mirrors/sacred-texts/phi/spinoza/corr/corr68.htm","chapter":4},{"note":20,"citation":"M. Lærke, Leibniz lecteur de Spinoza: La genèse d'une opposition complexe (Parijs: Honoré Champion, 2008). Over Leibniz' aantekeningen bij brief 12 en zijn notities over gesprekken met Tschirnhaus: ibid.","chapter":4},{"note":21,"citation":"G.W. Leibniz, De summa rerum: Metaphysical Papers, 1675–1676, vert. en ingeleid door G.H.R. Parkinson (New Haven: Yale University Press, 1992).","chapter":4},{"note":22,"citation":"Lærke (noot 20); M. Lærke, ‘Leibniz's Encounter with Spinoza's Monism, October 1675 to February 1678’, in M. Della Rocca (red.), The Oxford Handbook of Spinoza (Oxford: Oxford University Press, 2017). M. Kulstad, ‘Did Leibniz Incline towards Monistic Pantheism in 1676?’, in Leibniz und Europa: VI. Internationaler Leibniz-Kongreß (Hannover, 1994).","chapter":4},{"note":23,"citation":"Lærke (noot 20 en 22).","chapter":4},{"note":24,"citation":"Wikipedia, ‘Gottfried Wilhelm Leibniz’; SEP (noot 2). Leibniz verliet Parijs in oktober 1676 en woonde vanaf december 1676 in Hannover (MacTutor).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Gottfried_Wilhelm_Leibniz","chapter":4},{"note":25,"citation":"Wikipedia, ‘Gottfried Wilhelm Leibniz’ (Londen, oktober 1676; latere beschuldiging door Newton). Over Leibniz' aantekeningen bij de brieven aan Oldenburg: Lærke (noot 20).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Gottfried_Wilhelm_Leibniz","chapter":4},{"note":26,"citation":"Wikipedia, ‘Antonie van Leeuwenhoek’ (bezoek van Leibniz in 1676; brief van 9 oktober 1676). Over Schuller en Hudde: Lærke (noot 20).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Antonie_van_Leeuwenhoek","chapter":4},{"note":27,"citation":"SEP (noot 2) noemt 18–21 november 1676, maar plaatst de ontmoeting in Amsterdam. Spinoza woonde vanaf 1671 aan de Paviljoensgracht in Den Haag; zie hoofdstuk 1.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/leibniz/","chapter":4},{"note":28,"citation":"Leibniz' notitie werd uitgegeven door L.A. Foucher de Careil (1854) en opgenomen in J. Freudenthal, Die Lebensgeschichte Spinoza's in Quellenschriften, Urkunden und nichtamtlichen Nachrichten (Leipzig: Veit, 1899).","chapter":4},{"note":29,"citation":"G.W. Leibniz, Quod ens perfectissimum existit (november 1676), Akademie-Ausgabe VI, 3, nr. 81, 578–579.","chapter":4},{"note":30,"citation":"Ibid., slotnotitie. Engelse vertaling in G.W. Leibniz, Philosophical Papers and Letters, red. L.E. Loemker (Dordrecht: Reidel, 2e druk 1969). In v1 stond dat Spinoza's reactie onbekend is; Leibniz' eigen notitie zegt dat Spinoza het bewijs na aanvankelijke tegenspraak deugdelijk vond.","chapter":4},{"note":31,"citation":"Zie noot 28; A. Margalit, bespreking van Stewart (2006), New York Review of Books 54/6 (12 april 2007). Zie ook hoofdstuk 1.","chapter":4},{"note":32,"citation":"Over Schuller als tussenpersoon na 1677: Lærke (noot 20). Over de redacteuren van de Opera Posthuma: Wikipedia, ‘Baruch Spinoza’ (Meyer, Schuller en Bouwmeester); vaak wordt ook Jelles genoemd.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Baruch_Spinoza","chapter":4},{"note":33,"citation":"Leibniz' aantekeningen bij de Ethica, in Akademie-Ausgabe, reeks VI, deel 4; besproken in Lærke (noot 20).","chapter":4},{"note":34,"citation":"Ethica I, stelling 5. Over Leibniz' tegenwerping: Lærke (noot 20); de tegenwerping wordt ook besproken in M. Della Rocca, Spinoza (Londen: Routledge, 2008).","chapter":4},{"note":35,"citation":"Leibniz aan Henri Justel, 4 februari 1678, Akademie-Ausgabe, reeks II, deel 1; parafrase en citaat vertaald door de auteur.","chapter":4},{"note":36,"citation":"J.G. Wachter, Der Spinozismus im Jüdenthumb (Amsterdam, 1699); J.G. Wachter, Elucidarius cabalisticus (1706). Over Wachters omslag: zie hoofdstuk 8.","chapter":4},{"note":37,"citation":"G.W. Leibniz, aantekeningen bij Wachters Elucidarius cabalisticus (ca. 1707–1708), uitgegeven door L.A. Foucher de Careil als Réfutation inédite de Spinoza par Leibniz (Parijs, 1854).","chapter":4},{"note":38,"citation":"G.W. Leibniz, Discours de métaphysique (1686, gepubliceerd in de negentiende eeuw); ‘Système nouveau de la nature’, Journal des sçavans (1695); Essais de Théodicée (Amsterdam, 1710); Monadologie (1714, postuum gepubliceerd).","chapter":4},{"note":39,"citation":"G.W. Leibniz, Monadologie, §§ 7, 56 en 57.","chapter":4},{"note":40,"citation":"G.W. Leibniz, Essais de Théodicée (Amsterdam, 1710), § 376 en elders.","chapter":4},{"note":41,"citation":"Ethica II, stelling 7; Ethica III, stelling 6; Leibniz, Monadologie, §§ 78–81 (vooraf ingestelde harmonie tussen ziel en lichaam).","chapter":4},{"note":42,"citation":"Leibniz aan Louis Bourguet, december 1714, in C.I. Gerhardt (red.), Die philosophischen Schriften von Gottfried Wilhelm Leibniz, deel III (Berlijn, 1887).","chapter":4},{"note":43,"citation":"M. Stewart, The Courtier and the Heretic: Leibniz, Spinoza, and the Fate of God in the Modern World (New York: Norton, 2006).","chapter":4},{"note":44,"citation":"Margalit (noot 31); Lærke (noot 20 en 22).","chapter":4},{"note":45,"citation":"Zie hoofdstuk 14; Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Leibniz's Influence on 19th Century Logic’.","chapter":4},{"note":46,"citation":"MacTutor (noot 2): binair stelsel rond 1679 uitgewerkt, in 1701 aan de Parijse Académie gezonden; het artikel ‘Explication de l'arithmétique binaire’ verscheen in de Mémoires van de Académie over 1703. G.W. Leibniz, ‘Brevis demonstratio erroris memorabilis Cartesii’, Acta Eruditorum (1686).","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Leibniz/","chapter":4},{"note":1,"citation":"*Ethica* I: 36 stellingen; II: 49; III: 59; IV: 73; V: 42. Samen 259. De *Ethica* verscheen in B.d.S., *Opera posthuma* (Amsterdam: Jan Rieuwertsz, 1677). Nederlandse vertaling: Spinoza, *Ethica*, vert. H. Krop (Amsterdam: Bert Bakker, 2002). Citaten in dit hoofdstuk zijn eigen vertalingen.","chapter":5},{"note":2,"citation":"Euclides, *Elementen*, boek I; T.L. Heath, *The Thirteen Books of Euclid's Elements*, 3 delen (Cambridge: Cambridge University Press, 1908; 2e druk 1926). Het aantal definities in boek I verschilt per uitgave.","chapter":5},{"note":3,"citation":"J. Aubrey, *Brief Lives*, ed. O.L. Dick (Oxford, 1960), levensbeschrijving van Hobbes; geciteerd in MacTutor History of Mathematics, ‘Thomas Hobbes: Quotations’. Vgl. Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Thomas Hobbes’.","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Hobbes/quotations","chapter":5},{"note":4,"citation":"J. van Sluis en T. Musschenga, *De boeken van Spinoza* (2009). De inventaris werd na Spinoza's dood in februari 1677 opgemaakt; welke uitgave van Euclides het was, is niet vastgesteld. Zie hoofdstuk 13.","chapter":5},{"note":5,"citation":"*Ethica* I, stelling 17, toelichting, en I, stelling 8, toelichting 2 (de driehoek); II, stelling 8, toelichting (de cirkel); II, stelling 40, toelichting 2 (Euclides' boek VII). De Latijnse tekst verwijst naar een stelling uit het zevende boek; in de gangbare nummering gaat het om de stelling over vier evenredige getallen. De geraadpleegde Engelse bewerking (J. Bennett, earlymoderntexts.com) noemt stelling 7; het nummer is hier daarom weggelaten.","chapter":5},{"note":6,"citation":"R. Descartes, *Meditationes de prima philosophia* (Parijs, 1641), Tweede Bezwaren en Tweede Antwoorden; N. Shein, ‘Geometrical Exposition’, in L. Nolan (red.), *The Cambridge Descartes Lexicon* (Cambridge: Cambridge University Press, 2016), 319–321.","url":"https://cris.huji.ac.il/en/publications/geometrical-exposition/","chapter":5},{"note":7,"citation":"Shein (2016), 319–321. Onderzoekers verschillen over de vraag of de ‘orde’ bij Descartes een orde van het kennen of van het zijn is; Shein verdedigt de eerste lezing.","chapter":5},{"note":8,"citation":"D. Cunning, ‘Analysis versus Synthesis’, in Nolan (red.), *The Cambridge Descartes Lexicon* (2016), 7–12.","url":"https://iro.uiowa.edu/esploro/outputs/bookChapter/Analysis-versus-Synthesis/9984398403002771","chapter":5},{"note":9,"citation":"Descartes, Tweede Antwoorden, over de wijze van bewijzen; Cunning (2016). Het precieze aantal definities, postulaten, axioma's en stellingen in Descartes' bijlage kon voor dit hoofdstuk niet in een tweede bron worden nagegaan en wordt daarom niet genoemd.","chapter":5},{"note":10,"citation":"De uitspraak wordt overgeleverd in een notitie van Leibniz over gesprekken met Tschirnhaus in Parijs (1675–1676). Zij is niet in Spinoza's eigen geschriften te vinden.","chapter":5},{"note":11,"citation":"T. Hobbes, *De cive* (Parijs, 1642) en *De corpore* (Londen, 1655); Spinoza, brief 50 aan Jarig Jelles, 2 juni 1674. Zie Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Thomas Hobbes’.","chapter":5},{"note":12,"citation":"A. Arnauld en P. Nicole, *La Logique ou l'art de penser* (Parijs, 1662), deel IV, hoofdstukken 3–10; Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Port Royal Logic’. Zie hoofdstuk 13.","chapter":5},{"note":13,"citation":"S. Pufendorf, *Elementorum jurisprudentiae universalis libri duo* (Den Haag: Adriaan Vlacq, 1660); Online Library of Liberty, ‘Pufendorf and Universal Jurisprudence’; E. Weigel, *Analysis Aristotelica ex Euclide restituta* (Jena, 1658). Over de plaats van verschijning (Den Haag of Leiden) verschillen de bronnen.","url":"https://oll.libertyfund.org/page/pufendorf-and-universal-jurisprudence","chapter":5},{"note":14,"citation":"Brief 9 aan Simon de Vries, voorjaar 1663; Spinozaweb, ‘Johannes Casearius (1642–1677)’, spinozaweb.org/people/25. Casearius werd later predikant en ging in 1668 voor de VOC naar Cochin in India.","url":"https://spinozaweb.org/people/25","chapter":5},{"note":15,"citation":"Brief 13 aan Oldenburg, 17/27 juli 1663; Spinozaweb, ‘Renati Des Cartes Principiorum philosophiae pars I et II; Cogitata metaphysica’, spinozaweb.org/works/2.","url":"https://spinozaweb.org/works/2","chapter":5},{"note":16,"citation":"L. Meyer, voorwoord bij B. de Spinoza, *Renati Des Cartes Principiorum philosophiae pars I et II, more geometrico demonstratae* (Amsterdam: Jan Rieuwertsz, 1663). Engelse vertaling in E. Curley (vert.), *The Collected Works of Spinoza*, deel 1 (Princeton: Princeton University Press, 1985).","chapter":5},{"note":17,"citation":"Meyer, voorwoord (1663); samengevat naar de toelichtingen van Curley, besproken op blog.despinoza.nl, ‘Op weg naar de cursus over de PPC [8]: toelichtingen van Edwin Curley’.","url":"https://blog.despinoza.nl/log/op-weg-naar-de-cursus-over-de-ppc-8-toelichtingen-van-edwin-curley.html","chapter":5},{"note":18,"citation":"Brief 15 aan Lodewijk Meyer, 3 augustus 1663.","chapter":5},{"note":19,"citation":"E. Curley, ‘Spinoza's Geometric Method’, *Studia Spinozana* 2 (1986). Curley pleit voor een ‘principe van respect voor de intelligentie van de grote dode filosofen’.","chapter":5},{"note":20,"citation":"Spinozaweb, works/2; Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Baruch Spinoza’.","chapter":5},{"note":21,"citation":"*Renatus Des Cartes Beginzelen der Wysbegeerte, I en II Deel; Overnatuurkundige Gedachten* (Amsterdam: Jan Rieuwertsz, 1664); Spinozaweb, spinozaweb.org/works/3. De vertaler tekent als ‘P.B.’; de toeschrijving aan Balling is vrijwel zeker maar niet gedocumenteerd.","url":"https://spinozaweb.org/works/3","chapter":5},{"note":22,"citation":"Brief 2 aan Oldenburg, september 1661. Zie hoofdstuk 2.","chapter":5},{"note":23,"citation":"Spinoza, *Korte Verhandeling van God, de mens en deszelfs welstand*, aanhangsel I; K. Hübner en J. Steinberg (red.), *The Cambridge Spinoza Lexicon* (Cambridge: Cambridge University Press, 2025), lemma ‘Geometrical method’.","url":"https://www.cambridge.org/9781108834223","chapter":5},{"note":24,"citation":"Brief 8, Simon de Vries aan Spinoza, 24 februari 1663.","chapter":5},{"note":25,"citation":"Brief 28 aan Johannes Bouwmeester, juni 1665; ‘Hoe men wijs wordt’, *De Zeventiende Eeuw* 21 (2005), 335–353.","url":"https://www.dbnl.org/tekst/_zev001200501_01/_zev001200501_01_0025.php","chapter":5},{"note":26,"citation":"Brief 68 aan Oldenburg, september 1675.","chapter":5},{"note":27,"citation":"Voorrede bij *De nagelate schriften van B.d.S.* (Amsterdam: Jan Rieuwertsz, 1677), dbnl.org. De datering van de *Verhandeling* is omstreden; de meeste onderzoekers plaatsen haar rond 1658–1662.","url":"https://www.dbnl.org/tekst/spin003nage01_01/spin003nage01_01_0001.php","chapter":5},{"note":28,"citation":"Spinoza, *Tractatus de intellectus emendatione*, § 1. Paragraafnummers naar de indeling van Bruder, die ook Curley gebruikt.","url":"https://homepages.uc.edu/~martinj/Rationalism/Spinoza/On%20the%20Improvement%20of%20the%20Understanding.doc","chapter":5},{"note":29,"citation":"*Tractatus de intellectus emendatione*, §§ 19–24.","chapter":5},{"note":30,"citation":"*Tractatus de intellectus emendatione*, §§ 30–31.","chapter":5},{"note":31,"citation":"*Tractatus de intellectus emendatione*, §§ 33 en 38.","chapter":5},{"note":32,"citation":"*Ethica* II, stelling 43, toelichting. Vgl. brief 76 aan Albert Burgh, december 1675.","chapter":5},{"note":33,"citation":"*Tractatus de intellectus emendatione*, §§ 95–96.","chapter":5},{"note":34,"citation":"*Tractatus de intellectus emendatione*, § 72.","chapter":5},{"note":35,"citation":"*Tractatus de intellectus emendatione*, §§ 96–97.","chapter":5},{"note":36,"citation":"Brief 9 aan Simon de Vries, voorjaar 1663.","url":"https://faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Spinoza/Texts/Spinoza/let2709.htm","chapter":5},{"note":37,"citation":"Brief 37 aan Johannes Bouwmeester, Voorburg, 10 juni 1666; Engelse vertaling in E. Curley (vert.), *The Collected Works of Spinoza*, deel 2 (Princeton: Princeton University Press, 2016), 32–33, opgenomen in *The Posen Library of Jewish Culture and Civilization*, deel 5.","url":"https://www.posenlibrary.com/node/6627","chapter":5},{"note":38,"citation":"Brief 37. Over de verwijzing naar Bacon: zie ‘A Baconian Historiola Mentis in Spinoza's Method’, *Epistemology & Philosophy of Science* 58 (2021), 188–205.","chapter":5},{"note":39,"citation":"Brief 60 aan Tschirnhaus, januari 1675.","chapter":5},{"note":40,"citation":"*Ethica* I, definities 3, 5 en 6.","chapter":5},{"note":41,"citation":"*Ethica* I, axioma 4.","chapter":5},{"note":42,"citation":"*Ethica* III, postulaat 1.","chapter":5},{"note":43,"citation":"*Ethica* I, stelling 14, met bewijs; verwijzingen naar I, definitie 6, en I, stellingen 5 en 11.","chapter":5},{"note":44,"citation":"*Ethica* II, na stelling 13: axioma's, een definitie, lemma's 1–7 en postulaten 1–6.","chapter":5},{"note":45,"citation":"*Ethica* II, stelling 7, toelichting; I, stelling 8, toelichting 2.","chapter":5},{"note":46,"citation":"*Ethica* I, aanhangsel; IV, aanhangsel (32 hoofdstukken); III, definities van de affecten 1–48 en algemene definitie.","chapter":5},{"note":47,"citation":"*Ethica* I, stelling 16.","chapter":5},{"note":48,"citation":"*Ethica* II, stelling 7.","chapter":5},{"note":49,"citation":"*Ethica* I, aanhangsel.","chapter":5},{"note":50,"citation":"*Ethica* III, voorwoord.","url":"https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/spinoza1665part3.pdf","chapter":5},{"note":51,"citation":"*Ethica* IV, voorwoord.","chapter":5},{"note":52,"citation":"*Ethica* V, stelling 3.","chapter":5},{"note":53,"citation":"*Ethica* II, stelling 40, toelichting 2.","url":"https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/spinoza1665part2.pdf","chapter":5},{"note":54,"citation":"*Ethica* II, stelling 40, toelichting 2.","chapter":5},{"note":55,"citation":"*Ethica* V, stellingen 25 en 27.","chapter":5},{"note":56,"citation":"*Ethica* V, stelling 42, toelichting: *Sed omnia praeclara tam difficilia quam rara sunt.*","chapter":5},{"note":57,"citation":"Brief 76 aan Albert Burgh, december 1675.","chapter":5},{"note":58,"citation":"[B. de Spinoza], *Tractatus theologico-politicus* (‘Hamburgi: apud Henricum Künraht’, 1670; feitelijk Amsterdam: Jan Rieuwertsz). Zie hoofdstuk 1.","chapter":5},{"note":59,"citation":"Voorrede bij *De nagelate schriften van B.d.S.* (1677), dbnl.org/tekst/spin003nage01_01. Het voorwoord wordt toegeschreven aan Jarig Jelles.","url":"https://www.dbnl.org/tekst/spin003nage01_01/spin003nage01_01_0001.php","chapter":5},{"note":60,"citation":"H.A. Wolfson, *The Philosophy of Spinoza: Unfolding the Latent Processes of His Reasoning*, 2 delen (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1934); Y. Melamed, ‘H.A. Wolfson's Reading of Spinoza’, *Aleph* (te verschijnen), philarchive.org/rec/MELHWR.","url":"https://philarchive.org/rec/MELHWR","chapter":5},{"note":61,"citation":"J. Bennett, *A Study of Spinoza's Ethics* (Indianapolis: Hackett, 1984), § 17.","chapter":5},{"note":62,"citation":"E. Curley, *Behind the Geometrical Method: A Reading of Spinoza's Ethics* (Princeton: Princeton University Press, 1988); Curley (1986).","chapter":5},{"note":63,"citation":"S. Nadler, *Spinoza's Ethics: An Introduction* (Cambridge: Cambridge University Press, 2006), hoofdstuk 2.","chapter":5},{"note":64,"citation":"A. Garrett, *Meaning in Spinoza's Method* (Cambridge: Cambridge University Press, 2003).","chapter":5},{"note":65,"citation":"P. Steenbakkers, *Spinoza's Ethica from Manuscript to Print* (Assen: Van Gorcum, 1994); P. Steenbakkers, ‘The Geometrical Order in the Ethics’, in O. Koistinen (red.), *The Cambridge Companion to Spinoza's Ethics* (Cambridge: Cambridge University Press, 2009).","chapter":5},{"note":66,"citation":"L. Spruit en P. Totaro, *The Vatican Manuscript of Spinoza's Ethica* (Leiden: Brill, 2011); Leiter Reports, ‘Previously unknown copy of Spinoza's Ethics found’ (27 mei 2011). Dat het handschrift via Tschirnhaus bij Stensen kwam, is waarschijnlijk maar niet bewezen.","url":"https://leiterreports.com/2011/05/27/previously-unknown-copy-of-spinozas-ethics-found/","chapter":5},{"note":67,"citation":"G. Deleuze, ‘Spinoza et les trois Éthiques’, in *Critique et clinique* (Parijs: Minuit, 1993), 172–187; Ned. vert. W. van der Star, *Kritisch en klinisch* (Octavo, 2012).","url":"https://blogspot.despinoza.nl/bdespinoza.blogspot.com/2018/02/gilles-deleuzes-spinoza-et-les-trois.html","chapter":5},{"note":68,"citation":"Hübner en Steinberg (red.), *The Cambridge Spinoza Lexicon* (2025), lemma ‘Geometrical method’; Spinoza, *Tractatus politicus*, hoofdstuk 1, § 4.","url":"https://core-prod.cambridgecore.org/core/books/cambridge-spinoza-lexicon/geometrical-method/9398330A75DFFA68CBD1FD771DA4A924","chapter":5},{"note":1,"citation":"Brief 2, Spinoza aan Henry Oldenburg, september 1661. Zie hoofdstuk 2. De bijlage is niet bewaard; haar inhoud is uit de brieven 3 en 4 te reconstrueren. Citaten uit de Ethica zijn in dit hoofdstuk eigen vertalingen naar de Latijnse tekst (Opera Posthuma, 1677; online volgens de uitgave van Gebhardt), vergeleken met de Engelse vertaling van R.H.M. Elwes, The Chief Works of Benedict de Spinoza, deel 2 (Londen: George Bell and Sons, 1883; Project Gutenberg, e-boeken 919, 920, 948, 971 en 975). Verwijzingen volgen het gebruikelijke schema: deel, definitie (def.), axioma (ax.), stelling (st.), gevolg, toelichting.","url":"https://www.gutenberg.org/cache/epub/948/pg948.html","chapter":6},{"note":2,"citation":"P. Steenbakkers, ‘Spinoza's Ethics: A New Edition of the Latin Text’, lezing aan de Meiji-universiteit, Tokio, 12 mei 2018 (online als pdf via meiji.ac.jp). Over de Korte verhandeling: Spinoza, Korte verhandeling van God, de mensch en deszelvs welstand, bewaard in twee Nederlandse afschriften.","url":"https://www.meiji.ac.jp/cip/researcher/6t5h7p00000ixpa5-att/6t5h7p000010t6dv.pdf","chapter":6},{"note":3,"citation":"Brief 8, Simon Joosten de Vries aan Spinoza, 24 februari 1663. Het aantal van minstens negentien stellingen volgens Steenbakkers 2018 (noot 2).","chapter":6},{"note":4,"citation":"Brief 9, Spinoza aan Simon de Vries, maart 1663. Zie ook hoofdstuk 5 over de twee soorten definities in dezelfde brief.","chapter":6},{"note":5,"citation":"Brief 28, Spinoza aan (waarschijnlijk) Johannes Bouwmeester, vermoedelijk juni 1665; ontwerpbrief. Steenbakkers 2018 (noot 2) wijst op de onzekerheid over de geadresseerde en leidt uit de brief af dat het derde deel toen langer was dan het latere deel III met zijn 59 stellingen. De brief is hier niet in het Latijn geraadpleegd; de formulering volgt Steenbakkers.","chapter":6},{"note":6,"citation":"Steenbakkers 2018 (noot 2).","chapter":6},{"note":7,"citation":"Brief 30, Spinoza aan Oldenburg, najaar 1665 (alleen gedeeltelijk bewaard), over zijn redenen voor de Tractatus. Steenbakkers 2018 (noot 2); S. Nadler, ‘Baruch Spinoza’, Stanford Encyclopedia of Philosophy (laatste grote herziening 8 november 2023), over de onderbreking van de Ethica voor de Tractatus.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/spinoza/","chapter":6},{"note":8,"citation":"Brief 68, Spinoza aan Oldenburg, september of oktober 1675, in antwoord op Oldenburgs brief van 22 juli 1675. Eigen vertaling naar Elwes (in diens nummering brief 19). Steenbakkers 2018 (noot 2) noemt ook een brief van een Leidse hoogleraar van 14 augustus 1675 die de onrust bevestigt.","chapter":6},{"note":9,"citation":"B.d.S. Opera Posthuma en De nagelate schriften van B.d.S. (Amsterdam: Jan Rieuwertsz, 1677). Over druk (december 1677) en verkoop (januari 1678), de uitgevers en de waarschijnlijke rol van Bouwmeester en Meyer: Steenbakkers 2018 (noot 2). Over het verbod van 25 juni 1678: hoofdstuk 1.","chapter":6},{"note":10,"citation":"Steenbakkers 2018 (noot 2). Volgens Steenbakkers hebben de uitgevers het gebruik van geest en ziel mogelijk geharmoniseerd.","chapter":6},{"note":11,"citation":"L. Spruit en P. Totaro, The Vatican Manuscript of Spinoza's Ethica (Leiden en Boston: Brill, 2011), 318 blz. Over de vondst: B. Leiter, ‘Previously unknown copy of Spinoza's Ethics found’, Leiter Reports, 27 mei 2011, naar aanleiding van een artikel in NRC Handelsblad van 26 mei 2011; daar wordt ook de rol van Totaro genoemd.","url":"https://leiterreports.com/2011/05/27/previously-unknown-copy-of-spinozas-ethics-found/","chapter":6},{"note":12,"citation":"P. Cristofolini, bespreking van Spruit en Totaro 2011, Anales del Seminario de Historia de la Filosofía 29 (2012), nr. 1, 407–409. Cristofolini noemt de identificatie van Pieter van Gent als schrijver een verdienste van Steenbakkers, dateert de aangifte van Stensen in september 1677 en de overbrenging naar de Vaticaanse Bibliotheek in 1922. Zie ook Steenbakkers 2018 (noot 2), en J. Żelazna, ‘Watykański rękopis Etyki Spinozy’, Roczniki Filozoficzne 62 (2014), nr. 4, 33–49.","url":"https://revistas.ucm.es/index.php/ASHF/article/download/39834/38322/50517","chapter":6},{"note":13,"citation":"Cristofolini 2012 (noot 12), met de voorbeelden nil/nihil, a Deo/a vulgo, corpus/mentem, de verbeterde lezing in deel III, st. 27, gevolg 1, de tegenwoordige tijd dicitur in deel I, def. 7, en het ‘gevleugelde paard’ (equum alatum) in de laatste toelichting van deel II.","chapter":6},{"note":14,"citation":"P. Steenbakkers, Spinoza's Ethica from Manuscript to Print: Studies on Text, Form and Related Topics (Assen: Van Gorcum, 1994). C. Gebhardt (red.), Spinoza Opera, 4 delen (Heidelberg: Carl Winter, 1925).","chapter":6},{"note":15,"citation":"Spinoza, Œuvres IV: Ethica / Éthique, tekst bezorgd door F. Akkerman en P. Steenbakkers, vertaling P.-F. Moreau (Parijs: Presses Universitaires de France, 2020; reeks Épiméthée), 696 blz. Volgens Steenbakkers 2018 was de uitgave toen voor 2019 gepland; zij verscheen in 2020.","url":"https://research-portal.uu.nl/en/publications/spinoza-%C5%93uvres-iv-ethica%C3%A9thique/","chapter":6},{"note":16,"citation":"Steenbakkers 2018 (noot 2). De vijf plaatsen zijn deel II, st. 39; deel III, st. 30, toelichting; deel IV, st. 9, toelichting; deel IV, st. 12, gevolg en bewijs; en deel IV, st. 66, waar de uitgevers prae bono invoegen.","chapter":6},{"note":17,"citation":"Ethica I, def. 1. De definities 3 tot en met 8 volgen in de lopende tekst.","chapter":6},{"note":18,"citation":"Ethica I, ax. 1, 4 en 6. Deel I telt zeven axioma's.","chapter":6},{"note":19,"citation":"Ethica I, st. 1, 5, 6, 7, 8, 11, 14 en 15. Stelling 15 wordt ook in hoofdstuk 8 (Kabbala) aangehaald.","chapter":6},{"note":20,"citation":"Ethica I, st. 16, 17 en 18. Vergelijk brief 73 aan Oldenburg (1675): God als ‘inwonende, niet van buiten werkende oorzaak’ (hoofdstuk 2).","chapter":6},{"note":21,"citation":"Ethica I, st. 29, toelichting.","chapter":6},{"note":22,"citation":"Brief 64, Spinoza aan G.H. Schuller, 29 juli 1675; vergelijk Ethica I, st. 21–23.","chapter":6},{"note":23,"citation":"Ethica I, aanhangsel. De term asylum ignorantiae staat in het aanhangsel van deel I.","chapter":6},{"note":24,"citation":"Ethica II, st. 7, en toelichting.","chapter":6},{"note":25,"citation":"Ethica II, st. 11 en 13, en de toelichting bij st. 13 over de bezieldheid van alle individuen.","chapter":6},{"note":26,"citation":"Ethica II, na st. 13: twee axioma's, lemma 1–3 (met gevolg bij lemma 3), opnieuw twee axioma's, een definitie, axioma 3, lemma 4–7 (met toelichting bij lemma 7) en postulaat 1–6.","chapter":6},{"note":27,"citation":"Ethica II, st. 35 en toelichting (de zon); st. 40, tweede toelichting; st. 41.","chapter":6},{"note":28,"citation":"Ethica II, st. 43, toelichting: sicut lux seipsam et tenebras manifestat, sic veritas norma sui et falsi est. Vergelijk brief 76 aan Albert Burgh, december 1675 (hoofdstuk 2). Het ‘stomme schilderij’ staat in dezelfde toelichting; vergelijk ook st. 49, toelichting.","chapter":6},{"note":29,"citation":"Ethica II, st. 48, 49 en gevolg bij st. 49, en de lange toelichting daarbij.","chapter":6},{"note":30,"citation":"Ethica III, voorwoord.","chapter":6},{"note":31,"citation":"Ethica III, def. 1–3, postulaat 1–2, st. 2 en toelichting, st. 6 en 7.","chapter":6},{"note":32,"citation":"Ethica III, st. 9, toelichting.","chapter":6},{"note":33,"citation":"Ethica III, st. 11 en toelichting, st. 13 en toelichting, st. 27, st. 59 en toelichting; Affectuum definitiones 1–3 met uitleg, en de Affectus generalis definitio.","chapter":6},{"note":34,"citation":"Ethica IV, titel, voorwoord, def. 1–8, enig axioma. Het aanhangsel telt 32 hoofdstukken (capita); die telling kon niet in een geopende tekst tot het eind worden nagegaan, maar is de gangbare.","chapter":6},{"note":35,"citation":"Ethica IV, voorwoord. De zinsnede Deus seu Natura staat in dit voorwoord; de Nederlandse Nagelate schriften lieten volgens Nadler (SEP, noot 7) het ‘of de Natuur’ hier weg.","chapter":6},{"note":36,"citation":"Ethica IV, ax.; st. 3, 4, 7 en 14; st. 17, toelichting (Ovidius, Metamorphosen VII, 20–21).","chapter":6},{"note":37,"citation":"Ethica IV, def. 8; st. 18, toelichting; st. 20 en 24.","chapter":6},{"note":38,"citation":"Ethica IV, st. 28, 35 (gevolg en toelichting), 37 (met toelichtingen), 41–43, 45, 50 (met toelichting), 53–54, 67–73.","chapter":6},{"note":39,"citation":"Ethica V, voorwoord; ax. 1–2; st. 3, 4, 6 en toelichting; st. 10, toelichting; st. 14–16, 19; st. 20, toelichting.","chapter":6},{"note":40,"citation":"Ethica V, st. 21, 23 en toelichting, 38, 39, 40 en gevolg.","chapter":6},{"note":41,"citation":"Ethica V, st. 25, 27, 32 en gevolg, 33, 35, 36 en toelichting.","chapter":6},{"note":42,"citation":"Ethica V, st. 41 en toelichting, st. 42 en de slottoelichting: Sed omnia praeclara tam difficilia quam rara sunt.","chapter":6},{"note":43,"citation":"N. Shein, ‘Spinoza's Theory of Attributes’, Stanford Encyclopedia of Philosophy (eerste versie 2009, herzien 3 juni 2023); H.A. Wolfson, The Philosophy of Spinoza, 2 delen (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1934); M. Gueroult, Spinoza I: Dieu (Parijs: Aubier-Montaigne, 1968); J. Bennett, A Study of Spinoza's Ethics (Indianapolis: Hackett, 1984); E. Curley, Behind the Geometrical Method (Princeton: Princeton University Press, 1988). Shein noemt ook Della Rocca als verdediger van een idealistische variant.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/spinoza-attributes/","chapter":6},{"note":44,"citation":"E. Curley, Spinoza's Metaphysics: An Essay in Interpretation (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1969); Y. Melamed, ‘Spinoza's Metaphysics of Substance: The Substance-Mode Relation as a Relation of Inherence and Predication’, Philosophy and Phenomenological Research 78, nr. 1, 17–82 (PhilArchive dateert het artikel op 2008; het nummer verscheen januari 2009). Bayles uitspraak staat in het artikel ‘Spinoza’ van zijn Dictionnaire historique et critique (1697), aangehaald bij Melamed.","url":"https://philarchive.org/rec/MELSMO","chapter":6},{"note":45,"citation":"M. Della Rocca, Spinoza (Londen en New York: Routledge, 2008). Kritiek op de reikwijdte van zijn lezing onder meer in E. Schaeffer, Spinoza's Version of the PSR (masterscriptie, Queen's University, Kingston, 2014).","chapter":6},{"note":46,"citation":"Bennett 1984 (noot 43), 357 en 374; Curley 1988 (noot 43), 84. Beide geciteerd in D. Garrett, ‘Spinoza on the Essence of the Human Body and the Part of the Mind That Is Eternal’, in O. Koistinen (red.), The Cambridge Companion to Spinoza's Ethics (Cambridge: Cambridge University Press, 2009), 284–302.","url":"https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139002653A017/type/BOOK_PART","chapter":6},{"note":47,"citation":"Garrett 2009 (noot 46); S. Nadler, Spinoza's Heresy: Immortality and the Jewish Mind (Oxford: Clarendon Press, 2001). Nadlers verband met de ban is een hypothese, geen gedocumenteerd feit.","chapter":6},{"note":48,"citation":"G. Deleuze, Spinoza et le problème de l'expression (Parijs: Minuit, 1968); A. Matheron, Individu et communauté chez Spinoza (Parijs: Minuit, 1969); A. Damasio, Looking for Spinoza: Joy, Sorrow, and the Feeling Brain (Orlando: Harcourt, 2003). Over Wachter en Herrera: hoofdstuk 8 en de daar genoemde literatuur, onder meer J.G. Wachter, Elucidarius cabalisticus (1706), en M. Beltrán, The Influence of Abraham Cohen de Herrera's Kabbalah on Spinoza's Metaphysics (Leiden: Brill, 2016). Over Crescas en Maimonides: hoofdstuk 9.","chapter":6},{"note":1,"citation":"D.M. Swetschinski, Reluctant Cosmopolitans: The Portuguese Jews of Seventeenth-Century Amsterdam (Londen: Littman Library, 2000). Spinoza's geboortedatum: S. Nadler, Spinoza: A Life (Cambridge: Cambridge University Press, 1999; 2e druk 2018).","chapter":7},{"note":2,"citation":"Y. Kaplan, From Christianity to Judaism: The Story of Isaac Orobio de Castro (Oxford: Littman Library/Oxford University Press, 1989).","chapter":7},{"note":3,"citation":"Nadler (1999), hoofdstuk 4.","chapter":7},{"note":4,"citation":"Wikipedia, ‘History of the Jews in Spain’ (geraadpleegd oktober 2026), met de grafsteen van Annia Salomonula (Adra, derde eeuw) en de canons 16 en 50 van Elvira. Over de precieze datering van de synode (ca. 300–306) verschillen de bronnen.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_Spain","chapter":7},{"note":5,"citation":"Idem: Reccared (587), Toledo III (589), Sisebut (612/613), Toledo IV (633), Toledo XVII (694).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_Spain","chapter":7},{"note":6,"citation":"Idem, over 711, de Omajjaden van Córdoba en Hasdai ibn Shaprut. Zie verder hoofdstuk 9.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_Spain","chapter":7},{"note":7,"citation":"Idem: Granada 1066 (ca. 4.000 doden), de Almohaden, de val van Toledo in 1085.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_Spain","chapter":7},{"note":8,"citation":"Idem, over de pogroms van 1391 (Sevilla 6 juni; ca. 4.000 doden; daarna Córdoba, Toledo, Valencia, Palma, Barcelona) en de brief van Crescas van 19 oktober 1391. De dodentallen komen uit kronieken en zijn schattingen.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_Spain","chapter":7},{"note":9,"citation":"Jewish Virtual Library, ‘Auto de fe’ (www.jewishvirtuallibrary.org/auto-de-fe): eerste auto de fe in Sevilla, 1481. De bul Exigit sinceras devotionis affectus van Sixtus IV dateert van 1 november 1478.","url":"https://www.jewishvirtuallibrary.org/auto-de-fe","chapter":7},{"note":10,"citation":"Center for Online Judaic Studies, ‘Overview: Portugal’ (cojs.org/overview-_portugal/). Over het aantal Spaanse Joden dat naar Portugal trok, bestaan uiteenlopende schattingen; zie ook noot 5 bij hoofdstuk 8.","url":"https://cojs.org/overview-_portugal/","chapter":7},{"note":11,"citation":"Wikipedia, ‘Expulsion of the Jews from Portugal’; Center for Online Judaic Studies, ‘Overview: Portugal’. Het decreet van Manuel I dateert van 5 december 1496; het emigratieverbod van het voorjaar van 1499 werd in 1521 vernieuwd.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Expulsion_of_the_Jews_from_Portugal","chapter":7},{"note":12,"citation":"Center for Online Judaic Studies, ‘Overview: Portugal’, met de belofte van twintig jaar zonder onderzoek naar het geloof van de gedoopten.","url":"https://cojs.org/overview-_portugal/","chapter":7},{"note":13,"citation":"Wikipedia, ‘Portuguese Inquisition’, met de bul Cum ad nihil magis van Paulus III (23 mei 1536) en de cijfers van H.C. Lea voor Lissabon, Porto, Coimbra en Évora (1540–1794). Sterfgevallen in de gevangenis zijn daarin niet meegeteld. Over de slachtoffers van 1506 lopen de schattingen uiteen van ‘meer dan duizend’ tot ongeveer tweeduizend.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Portuguese_Inquisition","chapter":7},{"note":14,"citation":"‘New Christians and Sephardic Jews in Belgium: the Portuguese Nação of Antwerp’, sephardicgenealogy.com/jews-of-belgium/, met de privileges van 1511 en 1526, de verdrijving van 1549 en de trek naar Amsterdam tussen 1587 en 1703.","url":"https://sephardicgenealogy.com/jews-of-belgium/","chapter":7},{"note":15,"citation":"‘A Venetian Jewish Chronology’, Venice Jewish Archive, University of California Santa Cruz (humwp.ucsc.edu/vja/2006/chronology/): het Ghetto Nuovo (decreet van 29 maart 1516), het Ghetto Vecchio (1541), het voorstel van Daniel Rodriga (1579) en het privilege voor de ‘Ponentijnse’ Joden (1589).","url":"https://humwp.ucsc.edu/vja/2006/chronology/index.html","chapter":7},{"note":16,"citation":"Wikipedia, ‘Portuguese Jewish community in Hamburg’.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Portuguese_Jewish_community_in_Hamburg","chapter":7},{"note":17,"citation":"Center for Online Judaic Studies, ‘Overview: Northward Expansion’ (cojs.org/overview-_northward_expansion/), ook over de lettres patentes van Hendrik II (1550).","url":"https://cojs.org/overview-_northward_expansion/","chapter":7},{"note":18,"citation":"Portugees-Israëlietische Gemeente Amsterdam, ‘History of the community’ (esnoga.com); Spinozaweb, ‘Amsterdam, Vlooienburg quarter’ (spinozaweb.org/locations/3). Voor Beth Jacob geven de bronnen 1602 of 1610; de fusie wordt in Spinozaweb op 3 april 1639 gedateerd.","url":"https://spinozaweb.org/locations/3","chapter":7},{"note":19,"citation":"Spinozaweb, ‘Amsterdam, Vlooienburg quarter’ en ‘Michael d'Espinosa’ (spinozaweb.org/people/4). Het huis werd gehuurd van Willem Kick; op die plek staat nu de Mozes en Aäronkerk.","url":"https://spinozaweb.org/people/4","chapter":7},{"note":20,"citation":"Wikipedia, ‘Portuguese Synagogue (Amsterdam)’. Spinozaweb noemt naast Bouman ook Daniel Stalpaert.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Portuguese_Synagogue_(Amsterdam)","chapter":7},{"note":21,"citation":"Idem; over Ets Haim–Livraria Montezinos ook esnoga.com.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Portuguese_Synagogue_(Amsterdam)","chapter":7},{"note":22,"citation":"Ets Haim Manuscripts, EH 48 B 19, Libro primero de la Puerta del Cielo (Amsterdam, 5500 = 1740), afschrift van Semuel Abaz George, met verwijzing naar het volledige afschrift van Samuel de David Curiel, EH 48 A 16 (etshaimmanuscripts.nl).","url":"https://etshaimmanuscripts.nl/?p=1906","chapter":7},{"note":23,"citation":"Over de Mahamad en de Ascamot: Swetschinski (2000); Kaplan (1989). Het verbod om geschillen buiten de gemeente te brengen wordt besproken in S. Nadler, ‘Why Spinoza Was Excommunicated’, Humanities (National Endowment for the Humanities), september/oktober 2013 (www.neh.gov/article/why-spinoza-was-excommunicated).","url":"https://www.neh.gov/article/why-spinoza-was-excommunicated","chapter":7},{"note":24,"citation":"Nadler (2013), over de ban van Isaac de Peralta (1639).","url":"https://www.neh.gov/article/why-spinoza-was-excommunicated","chapter":7},{"note":25,"citation":"Wikipedia, ‘Saul Levi Morteira’. Het Spaanse traktaat is de Tratado da verdade da lei de Moisés; Morteira schreef ook polemische preken in het Portugees.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Saul_Levi_Morteira","chapter":7},{"note":26,"citation":"Wikipedia, ‘Menasseh ben Israel’. Over de geboorteplaats lopen de bronnen uiteen.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Menasseh_ben_Israel","chapter":7},{"note":27,"citation":"Idem; Center for Online Judaic Studies, ‘Overview: Northward Expansion’, over de Whitehall-conferentie. Of de portretten die met Menasseh in verband worden gebracht hem werkelijk voorstellen, is omstreden.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Menasseh_ben_Israel","chapter":7},{"note":28,"citation":"Wikipedia, ‘Isaac Aboab da Fonseca’; over het conflict met Morteira en het beroep op Herrera: C. Wilke, ‘Abraham Kohen de Herrera’, in Metzler Lexikon jüdischer Philosophen, online via spektrum.de (www.spektrum.de/lexikon/juedische-philosophen/abraham-kohen-de-herrera/4).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Isaac_Aboab_da_Fonseca","chapter":7},{"note":29,"citation":"Spinozaweb, ‘Michael d'Espinosa’ (spinozaweb.org/people/4); Wikipedia, ‘Baruch Spinoza’, volgens welke Michael in 1649 een bestuursfunctie in de gemeente kreeg.","url":"https://spinozaweb.org/people/4","chapter":7},{"note":30,"citation":"Spinozaweb, ‘Michael d'Espinosa’; S. Nadler, Spinoza: A Life, inleidend fragment (assets.cambridge.org, 0521836204). Spinozaweb houdt het erop dat de vijf kinderen ‘waarschijnlijk’ allen van Hanna Debora waren; Nadler noemt Spinoza ‘de tweede van drie zonen’.","url":"https://assets.cambridge.org/052183/6204/excerpt/0521836204_excerpt.htm","chapter":7},{"note":31,"citation":"Spinozaweb, ‘Michael d'Espinosa’, met de grafschrift-tekst: ‘Graf van de gezegende Michael d'Espinosa, die stierf op 10 nisan van het jaar 5414.’","url":"https://spinozaweb.org/people/4","chapter":7},{"note":32,"citation":"Wikipedia, ‘Baruch Spinoza’; Nadler (1999), hoofdstuk 4.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Baruch_Spinoza","chapter":7},{"note":33,"citation":"Nadler (fragment, assets.cambridge.org); Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Baruch Spinoza’ (S. Nadler), dat het vertrek uit het onderwijs op zeventienjarige leeftijd plaatst.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/spinoza/","chapter":7},{"note":34,"citation":"Nadler (2013); Wikipedia, ‘Baruch Spinoza’.","url":"https://www.neh.gov/article/why-spinoza-was-excommunicated","chapter":7},{"note":35,"citation":"De Portugese tekst staat in het boek Ascamot van de gemeente (Stadsarchief Amsterdam, archief Portugees-Israëlietische Gemeente). Vertaald naar de Engelse vertaling van A. Kasher en S. Biderman, in gewijzigde vorm weergegeven op brewminate.com, ‘Why Spinoza Was Excommunicated’. De vervloekingen volgen Deuteronomium 28.","url":"https://brewminate.com/why-spinoza-was-excommunicated/","chapter":7},{"note":36,"citation":"A. Kasher en S. Biderman, ‘Why Was Baruch de Spinoza Excommunicated?’, online op www.tau.ac.il/~kasher/pspin.htm, met de opmerking van Franco Mendes.","url":"https://www.tau.ac.il/~kasher/pspin.htm","chapter":7},{"note":37,"citation":"Nadler (fragment, assets.cambridge.org), naar J.-M. Lucas, La vie de feu Monsieur de Spinoza.","url":"https://assets.cambridge.org/052183/6204/excerpt/0521836204_excerpt.htm","chapter":7},{"note":38,"citation":"Nadler (2013). De verklaringen werden in de jaren 1950 in de archieven van de inquisitie gevonden door I.S. Révah. De namen van de getuigen volgens Kasher en Biderman.","url":"https://www.neh.gov/article/why-spinoza-was-excommunicated","chapter":7},{"note":39,"citation":"Nadler (2013); S. Nadler, Spinoza's Heresy: Immortality and the Jewish Mind (Oxford: Clarendon Press, 2001).","url":"https://www.neh.gov/article/why-spinoza-was-excommunicated","chapter":7},{"note":40,"citation":"Kasher en Biderman, ‘Why Was Baruch de Spinoza Excommunicated?’, oorspronkelijk verschenen in D.S. Katz en J.I. Israel (red.), Sceptics, Millenarians and Jews (Leiden: Brill, 1990). Zij bespreken ook een ‘quakerse’, een ‘pre-adamitische’ en een ‘karaïtische’ hypothese; de laatste wijzen zij af.","url":"https://www.tau.ac.il/~kasher/pspin.htm","chapter":7},{"note":41,"citation":"Wikipedia, ‘Uriel da Costa’. De Propostas zijn alleen bewaard via citaten in de weerlegging van Leon Modena.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Uriel_da_Costa","chapter":7},{"note":42,"citation":"Idem; U. da Costa, Exemplar humanae vitae, in Ph. van Limborch, De veritate religionis christianae amica collatio cum erudito Judaeo (Gouda, 1687).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Uriel_da_Costa","chapter":7},{"note":43,"citation":"C. Wilke, ‘Juan de Prado’, in Metzler Lexikon jüdischer Philosophen, online via spektrum.de (www.spektrum.de/lexikon/juedische-philosophen/juan-de-prado/112); C. Gebhardt, ‘Juan de Prado’, Chronicon Spinozanum 3 (1923). In de eerste versie van dit boek stond 1657 als jaar van Prado's ban; dat is 4 februari 1658.","url":"https://www.spektrum.de/lexikon/juedische-philosophen/juan-de-prado/112","chapter":7},{"note":44,"citation":"Wikipedia, ‘Isaac Orobio de Castro’; Kaplan (1989). Over het jaar van aankomst in Amsterdam verschillen de bronnen (Wilke: 1662; Wikipedia: rond 1666).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Isaac_Orobio_de_Castro","chapter":7},{"note":45,"citation":"Wilke, ‘Abraham Kohen de Herrera’ (noot 28); Wikipedia, ‘Abraham Cohen de Herrera’. Wilke geeft ca. 1562 als geboortejaar, de meeste andere bronnen ca. 1570.","url":"https://www.spektrum.de/lexikon/juedische-philosophen/abraham-kohen-de-herrera/4","chapter":7},{"note":46,"citation":"Posen Library, ‘Abraham Cohen de Herrera’ (posenlibrary.com/node/4526); Wilke (noot 28). Over Sarugs claim een leerling van Luria te zijn, zie hoofdstuk 8.","url":"https://posenlibrary.com/node/4526","chapter":7},{"note":47,"citation":"Wilke (noot 28). Over het verblijf in Engeland (Ware) en de inname van Cádiz door Essex in 1596 ook Wikipedia, ‘Abraham Cohen de Herrera’, dat zegt dat hij vrijkwam na correspondentie tussen de sultan en Elizabeth I. De afwijkende sterfjaren 1631 en 1665 komen uit de Jewish Encyclopedia van 1906.","url":"https://www.spektrum.de/lexikon/juedische-philosophen/abraham-kohen-de-herrera/4","chapter":7},{"note":48,"citation":"Wilke (noot 28). Engelse vertaling: K. Krabbenhoft, Gate of Heaven (Leiden: Brill, 2002). Duitse uitgave met inleiding: G. Scholem, ‘Abraham Cohen Herrera, Leben, Werk und Wirkung’, in Das Buch Sha'ar ha-Shamayim (Frankfurt: Suhrkamp, 1974).","url":"https://www.spektrum.de/lexikon/juedische-philosophen/abraham-kohen-de-herrera/4","chapter":7},{"note":49,"citation":"Over de metaforische lezing van het tsimtsoem: M. Beltrán, The Influence of Abraham Cohen de Herrera's Kabbalah on Spinoza's Metaphysics (Leiden: Brill, 2016), besproken door M. Riera Font in Miscelánea de Estudios Árabes y Hebreos. Sección Hebreo (revistaseug.ugr.es/index.php/meahhebreo/article/view/12388).","url":"https://revistaseug.ugr.es/index.php/meahhebreo/article/view/12388/10446","chapter":7},{"note":50,"citation":"Wikipedia, ‘Isaac Aboab da Fonseca’; Wilke (noot 28).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Isaac_Aboab_da_Fonseca","chapter":7},{"note":51,"citation":"Ch. Knorr von Rosenroth, Kabbala denudata, 2 delen (Sulzbach, 1677–1678; Frankfurt, 1684). Dat Porta coelorum in 1677 verscheen, volgens Ets Haim Manuscripts (EH 48 B 19) en Wilke (noot 28); in de eerste versie van dit boek stond ‘rond 1678’.","url":"https://etshaimmanuscripts.nl/?p=1906","chapter":7},{"note":52,"citation":"Jewish Encyclopedia (1906), ‘Spaeth, Johann Peter (Moses Germanus)’ (www.jewishencyclopedia.com/articles/11080); J.G. Wachter, Der Spinozismus im Jüdenthumb (Amsterdam, 1699).","url":"https://www.jewishencyclopedia.com/articles/11080","chapter":7},{"note":53,"citation":"J.G. Wachter, Elucidarius cabalisticus (fictief impressum ‘Rome’, 1706); Wilke (noot 28), die Wachters tweede positie omschrijft als ‘spiritualistisch monisme’.","url":"https://www.spektrum.de/lexikon/juedische-philosophen/abraham-kohen-de-herrera/4","chapter":7},{"note":54,"citation":"‘Spinozism, Kabbalism, and Idealism from Johann Georg Wachter to Moses Mendelssohn’, Journal of Modern Philosophy (augustus 2021), samenvatting via doaj.org.","url":"https://doaj.org/article/e22741bfe46847669b26bbf18f725101","chapter":7},{"note":55,"citation":"Brief 73, Spinoza aan Oldenburg, november of december 1675. Vertaald naar de Engelse vertaling van R.H.M. Elwes (1883), waarin het de 21e brief is.","url":"https://neonvagabond.xyz/mirrors/sacred-texts/phi/spinoza/corr/corr18.htm","chapter":7},{"note":56,"citation":"Spinoza, Ethica II, stelling 7, toelichting. Elwes vertaalt quasi per nebulam met ‘dimly’.","url":"https://neonvagabond.xyz/mirrors/sacred-texts/phi/spinoza/ethics/eth02.htm","chapter":7},{"note":57,"citation":"Beltrán (2016), hoofdstukken 1, 7, 8, 9 en 10; Riera Font (noot 49).","url":"https://library.arce.org/portal/Record/34404/TOC","chapter":7},{"note":58,"citation":"Spinoza, Tractatus theologico-politicus (1670), hoofdstuk 9 (nugatores). Vertaald naar de Engelse vertaling van Elwes.","url":"https://neonvagabond.xyz/mirrors/sacred-texts/phi/spinoza/treat/tpt13.htm","chapter":7},{"note":59,"citation":"H.A. Wolfson, The Philosophy of Spinoza, 2 delen (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1934).","chapter":7},{"note":60,"citation":"G. Scholem, ‘Die Wachtersche Kontroverse über den Spinozismus und ihre Folgen’, in K. Gründer en W. Schmidt-Biggemann (red.), Spinoza in der Frühzeit seiner religiösen Wirkung (Heidelberg, 1984). Zie ook J. Konstapel, ‘De verborgen structuur van de Ethica’, constable.blog, 29 mei 2026.","chapter":7},{"note":61,"citation":"M. Idel, ‘Deus sive Natura: The Metamorphoses of a Dictum from Maimonides to Spinoza’, in R.S. Cohen en H. Levine (red.), Maimonides and the Sciences (2000), 87–110. Rekensom: א‎ל‎ה‎י‎ם = 1+30+5+10+40 = 86; ה‎ט‎ב‎ע = 5+9+2+70 = 86.","url":"https://thegreatthinkers.org/maimonides/commentary/deus-sive-natura-the-metamorphoses-of-a-dictum-from-maimonides-to-spinoza/","chapter":7},{"note":62,"citation":"Wikipedia, ‘Sabbatai Zevi’; G. Scholem, Sabbatai Sevi: The Mystical Messiah, 1626–1676 (Princeton: Princeton University Press, 1973).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi","chapter":7},{"note":63,"citation":"Brief 33, Oldenburg aan Spinoza, 8 december 1665. Vertaald naar Elwes, waar het de zestiende brief is.","url":"https://neonvagabond.xyz/mirrors/sacred-texts/phi/spinoza/corr/corr13.htm","chapter":7},{"note":64,"citation":"C.L. Wilke, ‘Le “Messie mystique” et la Bourse d'Amsterdam le 3 mai 1666’, Sefarad 67 (2007), 191–211.","url":"https://research.ceu.edu/en/publications/le-messie-mystique-et-la-bourse-damsterdam-le-3-mai-1666/","chapter":7},{"note":1,"citation":"G. Scholem, Major Trends in Jewish Mysticism (Jeruzalem: Schocken, 1941; herziene uitgave New York, 1946), zevende lezing; G. Scholem, Kabbalah (Jeruzalem: Keter, 1974).","chapter":8},{"note":2,"citation":"Wikipedia, ‘Safed’ (geraadpleegd oktober 2026), op basis van de Ottomaanse belastingregisters (tahrir defterleri), ook over de drukkerij van 1577.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Safed","chapter":8},{"note":3,"citation":"Wikipedia, ‘Joseph Karo’. Karo stierf op 24 maart 1575 in Safed. De Sjoelchan Aroech verscheen in 1565 in Venetië.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_Karo","chapter":8},{"note":4,"citation":"Wikipedia, ‘Lekhah Dodi’. Over Karo's maggid: Wikipedia, ‘Joseph Karo’.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Lekhah_Dodi","chapter":8},{"note":5,"citation":"Wikipedia, ‘Moses ben Jacob Cordovero’. Cordovero's zoon Gedalja liet tussen 1584 en 1587 in Venetië werken van zijn vader drukken.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Moses_ben_Jacob_Cordovero","chapter":8},{"note":6,"citation":"Cordovero, Elima Rabbati; geciteerd en besproken in Scholem (1974). De uitspraak wordt vaak met Spinoza vergeleken; of die vergelijking houdt, is omstreden.","chapter":8},{"note":7,"citation":"Spinoza, Ethica I, stelling 15.","chapter":8},{"note":8,"citation":"Wikipedia, ‘Isaac Luria’; L. Fine, Physician of the Soul, Healer of the Cosmos: Isaac Luria and His Kabbalistic Fellowship (Stanford: Stanford University Press, 2003).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Isaac_Luria","chapter":8},{"note":9,"citation":"Wikipedia, ‘Isaac Luria’, dat 25 juli 1572 (5 av) geeft; Fine (2003), over de epidemie. Ari staat voor ha-Elohi Rabbi Jitschak.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Isaac_Luria","chapter":8},{"note":10,"citation":"Voor de hele paragraaf: Scholem (1941), zevende lezing; Scholem (1974); Fine (2003). Het beeld van de geur in de kruik is een gangbare uitleg van de resjimoe in de Lurianische literatuur.","chapter":8},{"note":11,"citation":"Wikipedia, ‘Hayyim ben Joseph Vital’. Over de redactiegeschiedenis van Vitals geschriften: Fine (2003).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Hayyim_ben_Joseph_Vital","chapter":8},{"note":12,"citation":"Wikipedia, ‘Israel Sarug’, dat zijn activiteit dateert op ca. 1590–1610 en de olam ha-malboesj noemt; Scholem (1974). Zie ook hoofdstuk 7.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Israel_Sarug","chapter":8},{"note":13,"citation":"Het Alhambra-decreet van 31 maart 1492; voor Portugal het edict van Manuel I van 5 december 1496 en de gedwongen doop van 1497. Schattingen van het aantal vertrokkenen uit Spanje lopen uiteen van 40.000 tot 200.000.","chapter":8},{"note":14,"citation":"Wikipedia, ‘History of the Jews in Thessaloniki’, met de registers van 1519 (3.143 of 3.147 huishoudens en 930 vrijgezellen) en de percentages voor 1519 en 1613. Het monopolie op het laken voor de janitsaren dateert van Selim II; een firman van 1576 verplichtte schapenhouders hun wol aan Joden te leveren.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_Thessaloniki","chapter":8},{"note":15,"citation":"Scholem (1941), zevende lezing. Latere onderzoekers, onder wie Moshe Idel, vinden dat Scholem de rol van 1492 overschat: M. Idel, Kabbalah: New Perspectives (New Haven: Yale University Press, 1988).","chapter":8},{"note":16,"citation":"Wikipedia, ‘Zohar’; D.C. Matt (vert.), The Zohar: Pritzker Edition (Stanford: Stanford University Press, 2004–2017).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Zohar","chapter":8},{"note":17,"citation":"Wikipedia, ‘Moses de León’; Wikipedia, ‘Zohar’ (datering 1280–1286).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Moses_de_Le%C3%B3n","chapter":8},{"note":18,"citation":"Wikipedia, ‘Zohar’. De passage werd in 1857 weer in Zacuto's kroniek (Sefer Joechasin) opgenomen.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Zohar","chapter":8},{"note":19,"citation":"Y. Liebes, Studies in the Zohar (Albany: SUNY Press, 1993). De betrokkenheid van Gikatilla is een van de mogelijkheden die in dat debat worden genoemd.","chapter":8},{"note":20,"citation":"Wikipedia, ‘Zohar’. Over de datering van de Cremona-uitgave verschillen de bronnen (1558 of 1559–1560).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Zohar","chapter":8},{"note":21,"citation":"Wikipedia, ‘Zohar’, met de Verhandeling over de linkse uitstraling van Jacob ha-Kohen (ca. 1265) als voorloper van de sitra achra.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Zohar","chapter":8},{"note":22,"citation":"M. Beltrán, The Influence of Abraham Cohen de Herrera's Kabbalah on Spinoza's Metaphysics (Leiden: Brill, 2016), hoofdstuk 7; besproken door M. Riera Font (revistaseug.ugr.es/index.php/meahhebreo/article/view/12388).","url":"https://revistaseug.ugr.es/index.php/meahhebreo/article/view/12388/10446","chapter":8},{"note":23,"citation":"Wikipedia, ‘Joseph Gikatilla’. Daar wordt ook vermeld dat Gikatilla Ein Sof met de eerste sefira gelijkstelde.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_Gikatilla","chapter":8},{"note":24,"citation":"Wikipedia, ‘Abraham Abulafia’; M. Idel, The Mystical Experience in Abraham Abulafia, vert. J. Chipman (Albany: SUNY Press, 1988).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Abraham_Abulafia","chapter":8},{"note":25,"citation":"Idem.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Abraham_Abulafia","chapter":8},{"note":26,"citation":"Idel (1988). Wikipedia, ‘Abraham Abulafia’, wijst op soefische invloed in Abulafia's kring, vermoedelijk uit de school van Ibn Arabi.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Abraham_Abulafia","chapter":8},{"note":27,"citation":"Wikipedia, ‘Abraham Abulafia’. Nicolaas III stierf op 22 augustus 1280 in Soriano nel Cimino.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Abraham_Abulafia","chapter":8},{"note":28,"citation":"Wikipedia, ‘Azriel of Gerona’; G. Scholem, Origins of the Kabbalah, vert. A. Arkush (Princeton: Princeton University Press, 1987); Duits origineel Ursprung und Anfänge der Kabbala (Berlijn: De Gruyter, 1962).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Azriel_of_Gerona","chapter":8},{"note":29,"citation":"Scholem (1987). Over de precieze relatie tussen Nachmanides en Azriël verschillen de bronnen; Wikipedia noemt Nachmanides een leerling van Azriël.","chapter":8},{"note":30,"citation":"Wikipedia, ‘Disputation of Barcelona’. De hoogte van het geschenk wordt verschillend opgegeven.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Disputation_of_Barcelona","chapter":8},{"note":31,"citation":"Wikipedia, ‘Isaac the Blind’; Scholem (1987).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Isaac_the_Blind","chapter":8},{"note":32,"citation":"Wikipedia, ‘Bahir’, dat de verschijning op ca. 1174 dateert en een uitgave in Amsterdam in 1651 vermeldt. Het oudste bewaarde handschrift is van 1298.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Bahir","chapter":8},{"note":33,"citation":"Wikipedia, ‘Isaac the Blind’. Gershom Scholem verwierp de veronderstelling dat Isaac zelf de Bahir schreef. Over de brief aan Girona: Scholem (1987).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Isaac_the_Blind","chapter":8},{"note":34,"citation":"Scholem (1974); Scholem (1987).","chapter":8},{"note":35,"citation":"Wikipedia, ‘Azriel of Gerona’; Scholem (1974).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Azriel_of_Gerona","chapter":8},{"note":36,"citation":"Ezechiël 1; Misjna Chagiga 2:1; Babylonische Talmud Chagiga 14b.","chapter":8},{"note":37,"citation":"Wikipedia, ‘Hekhalot literature’; Scholem (1941), tweede lezing.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Hekhalot_literature","chapter":8},{"note":38,"citation":"Wikipedia, ‘Hekhalot literature’, ook over Davila en Swartz; Scholem (1941), derde lezing, over de Chasidee Asjkenaz.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Hekhalot_literature","chapter":8},{"note":39,"citation":"Zie hoofdstuk 7 voor Herrera, Aboab en de Kabbala denudata.","chapter":8},{"note":1,"citation":"R. Brody, *The Geonim of Babylonia and the Shaping of Medieval Jewish Culture* (New Haven: Yale University Press, 1998). Brody behandelt de academies, de exilarch, de responsa, Amram Gaon en de brief van Sjerira Gaon.","chapter":9},{"note":2,"citation":"D. Gutas, *Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early ʿAbbasid Society* (Londen: Routledge, 1998). Gutas relativeert het beeld van de *Bayt al-Hikma* als vertaalinstituut.","chapter":9},{"note":3,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Theology of Aristotle’ (P. Adamson); P. Adamson, *The Arabic Plotinus: A Philosophical Study of the Theology of Aristotle* (Londen: Duckworth, 2002). Het voorwoord noemt Ibn Na'ima al-Himsi als vertaler en al-Kindi als corrector, voor Ahmad ibn al-Mu'tasim; dat geeft 833–842.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/theology-aristotle/","chapter":9},{"note":4,"citation":"H.A. Wolfson, *The Philosophy of the Kalam* (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1976). Maimonides' kritiek op de *kalam* staat in *Gids* I.71–76.","chapter":9},{"note":5,"citation":"H. Malter, *Saadia Gaon: His Life and Works* (Philadelphia: Jewish Publication Society, 1921); Brody (1998). Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Saadya [Saadiah] Gaon’. Sommige bronnen geven 892 als geboortejaar.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/saadya/","chapter":9},{"note":6,"citation":"Saadia Gaon, *Kitab al-Amanat wa-l-I'tiqadat* (933); vert. S. Rosenblatt, *The Book of Beliefs and Opinions* (New Haven: Yale University Press, 1948). Het onderscheid tussen ‘redelijke’ en ‘gehoorde’ geboden staat in de derde verhandeling. Over Saadia's bijbelvertaling, polemiek met de Karaïeten en zijn commentaar op het *Sefer Jetsira* (traditioneel gedateerd 931): Malter (1921).","chapter":9},{"note":7,"citation":"A. Altmann en S.M. Stern, *Isaac Israeli: A Neoplatonic Philosopher of the Early Tenth Century* (Oxford: Oxford University Press, 1958); Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Isaac Israeli’. Over de bron van zijn neoplatonisme (de *Theologie van Aristoteles*, een verloren tekst die Stern ‘Ibn Hasday's Neoplatonist’ noemde, of Israeli's eigen bewerking) bestaat geen overeenstemming. Gerard van Cremona vertaalde het *Boek van de definities* en het *Boek van de elementen* in Toledo in het Latijn.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/israeli/","chapter":9},{"note":8,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Solomon Ibn Gabirol [Avicebron]’; *Jewish Encyclopedia* (New York: Funk & Wagnalls, 1901–1906), ‘Ibn Gabirol’, over Munks identificatie in 1846 en de Latijnse vertaling rond 1150; S. Munk, *Mélanges de philosophie juive et arabe* (Parijs, 1857–1859). Over het sterfjaar lopen de opvattingen uiteen van 1050 tot 1070.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/ibn-gabirol/","chapter":9},{"note":9,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Solomon Ibn Gabirol [Avicebron]’, over *Keter Malchut* en het gebruik ervan op Jom Kippoer.","chapter":9},{"note":10,"citation":"Bahya ibn Paquda, *Al-Hidaya ila fara'id al-qulub*; Hebreeuws *Chovot ha-levavot*, vert. Juda ibn Tibbon (1161–1180); Engelse vert. M. Mansoor, *The Book of Direction to the Duties of the Heart* (Londen: Routledge & Kegan Paul, 1973); D. Lobel, *A Sufi-Jewish Dialogue: Philosophy and Mysticism in Bahya ibn Paquda's Duties of the Heart* (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2007). De datering rond 1080 is gangbaar maar niet zeker. De Spaanse vertaling van 1610 (Amsterdam) is een gangbaar gegeven in de literatuur over de Sefardische gemeente; ik heb de titelpagina niet gezien.","chapter":9},{"note":11,"citation":"Spinoza, *Ethica* V, stellingen 32–36, over de *amor Dei intellectualis*.","chapter":9},{"note":12,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Judah Halevi’. Arabische titel: *Kitab al-radd wa-l-dalil fi l-din al-dhalil*. Recent onderzoek van de Geniza-brieven dateert het boek in de jaren vlak voor zijn vertrek in 1140. De dichtregel komt uit het gedicht *Libbi ba-mizrach*.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/halevi/","chapter":9},{"note":13,"citation":"MacTutor History of Mathematics, ‘Abraham ben Meir ibn Ezra’; B.R. Goldstein, *Ibn al-Muthannā's Commentary on the Astronomical Tables of al-Khwārizmī* (New Haven: Yale University Press, 1967), met de Hebreeuwse versie van Ibn Ezra. Geboorte- en sterfjaar verschillen per bron (1089/1092; 1164/1167).","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Ezra/","chapter":9},{"note":14,"citation":"Abraham ibn Ezra, commentaar op Deuteronomium 1:2 en op Genesis 12:6. Zie ook Y.Y. Melamed en M.A. Rosenthal (red.), *Spinoza's Theological-Political Treatise: A Critical Guide* (Cambridge: Cambridge University Press, 2010), met een bijdrage over Spinoza en Ibn Ezra's ‘geheim van de twaalf’.","chapter":9},{"note":15,"citation":"Spinoza, *Tractatus theologico-politicus* (1670), hoofdstuk 8. Vertaling naar het Latijn (‘vir liberioris ingenii et non mediocris eruditionis’; ‘luce meridiana clarius’); vgl. de Engelse vertaling van R.H.M. Elwes (1883).","url":"https://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Spinoza/Texts/Spinoza/tpt08.htm","chapter":9},{"note":16,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Maimonides’; H.A. Davidson, *Moses Maimonides: The Man and His Works* (Oxford: Oxford University Press, 2005). Het geboortejaar 1135, dat in oudere literatuur voorkomt, is minder waarschijnlijk.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/maimonides/","chapter":9},{"note":17,"citation":"Maimonides, commentaar op de Misjna (1168), inleiding op *Sanhedrin* hoofdstuk 10 (de dertien beginselen); *Misjne Tora*, veertien boeken, voltooid rond 1180. Over de Hebreeuwse vertaling door Samuel ibn Tibbon (1204) en de Latijnse *Dux neutrorum*: Davidson (2005).","chapter":9},{"note":18,"citation":"Maimonides, *Gids voor de verdoolden*, deel I, hoofdstukken 50–60; vert. S. Pines, *The Guide of the Perplexed*, 2 delen (Chicago: University of Chicago Press, 1963).","chapter":9},{"note":19,"citation":"Spinoza, *Tractatus theologico-politicus*, hoofdstuk 7, met citaat uit *Gids* II.25. Vertaald naar het Latijn (‘noxiam, inutilem et absurdam’).","url":"https://www.gutenberg.org/cache/epub/990/pg990.txt","chapter":9},{"note":20,"citation":"Spinoza, *Ethica* II, stelling 7, scholium, eigen vertaling uit het Latijn; Maimonides, *Gids* I.68; J.R. Klein, ‘Spinoza's Debt to Gersonides’, *Graduate Faculty Philosophy Journal* 24:1 (2003), 19–43.","url":"https://philarchive.org/rec/KLESDT","chapter":9},{"note":21,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Ibn Sina [Avicenna]’ en ‘Ibn Rushd [Averroes]’; Spinoza, *Ethica* I, definitie 1. Over de Hebreeuwse vertalers: S. Harvey, ‘Arabic into Hebrew: The Hebrew Translation Movement and the Influence of Averroes upon Medieval Jewish Thought’, in D.H. Frank en O. Leaman (red.), *The Cambridge Companion to Medieval Jewish Philosophy* (Cambridge: Cambridge University Press, 2003).","chapter":9},{"note":22,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Elijah Delmedigo’; G. Licata, *La via della ragione: Elia del Medigo e l'averroismo di Spinoza*, en een artikel van C. Fraenkel over Del Medigo en Spinoza, beide vermeld in dit SEP-artikel. Del Medigo's *Bechinat ha-dat* werd aan het eind van zijn leven op Kreta geschreven.","url":"https://plato.stanford.edu/archives/sum2022/entries/delmedigo/","chapter":9},{"note":23,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Gersonides’. *Milchamot ha-Sjem* werd in twaalf jaar geschreven en in 1329 voltooid; de astronomie staat in boek V, deel 1.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/gersonides/","chapter":9},{"note":24,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Hasdai Crescas’; H.A. Wolfson, *Crescas' Critique of Aristotle* (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1929).","url":"https://plato.stanford.edu/entries/crescas/","chapter":9},{"note":25,"citation":"W.Z. Harvey, *Physics and Metaphysics in Hasdai Crescas* (Amsterdam: J.C. Gieben, 1998); Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Hasdai Crescas’.","chapter":9},{"note":26,"citation":"Spinoza, brief 12 aan Lodewijk Meyer (20 april 1663); H.A. Wolfson, *The Philosophy of Spinoza*, 2 delen (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1934); Spinozaweb, ‘Crescas’ (spinozaweb.org). Zie ook hoofdstuk 2.","url":"https://spinozaweb.org/people/185","chapter":9},{"note":27,"citation":"E. Russ-Fishbane, *Judaism, Sufism, and the Pietists of Medieval Egypt: A Study of Abraham Maimonides and His Times* (Oxford: Oxford University Press, 2015); ‘Jewish mystics on the Sufi path’, *Qantara.de*, over de ingevoerde gebruiken en zijn opvatting over de profeten. Arabische titel: *Kifayat al-'abidin*.","url":"https://qantara.de/en/article/jewish-and-muslim-mysticism-jewish-mystics-sufi-path","chapter":9},{"note":28,"citation":"Obadja Maimonides, *Al-maqala al-hawdiyya*; vert. P. Fenton, *The Treatise of the Pool* (Londen: Octagon Press, 1981).","chapter":9},{"note":29,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Ibn Arabi’ (W.C. Chittick); W.C. Chittick, *The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination* (Albany: SUNY Press, 1989).","url":"https://plato.stanford.edu/entries/ibn-arabi/","chapter":9},{"note":30,"citation":"S.C. Reif, *A Jewish Archive from Old Cairo: The History of Cambridge University's Genizah Collection* (Richmond: Curzon, 2000); Cambridge University Library, Taylor-Schechter Genizah Research Unit. Over het aantal fragmenten bestaat geen vaste telwijze.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Cairo_Geniza","chapter":9},{"note":31,"citation":"S.D. Goitein, *A Mediterranean Society*, 6 delen (Berkeley: University of California Press, 1967–1993); S.D. Goitein en M.A. Friedman, *India Traders of the Middle Ages: Documents from the Cairo Geniza (‘India Book’)* (Leiden: Brill, 2008).","chapter":9},{"note":32,"citation":"Goitein en Friedman (2008); A. Ghosh, *In an Antique Land* (Londen: Granta, 1992). De vrijlating van Ashu op 17 oktober 1132 is gedocumenteerd; dat zij zijn vrouw werd, is Goiteins afleiding. Ben Yiju's bronswerkplaats wordt in de brieven genoemd; zie ook Princeton Geniza Project, ‘Avraham ben Yijū’ (geniza.princeton.edu).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Abraham_Ben_Yiju","chapter":9},{"note":33,"citation":"Ibn Khordadbeh, *Kitab al-masalik wa-l-mamalik* (eerste versie ca. 846, herzien ca. 885); M. Gil, ‘The Rādhānite Merchants and the Land of Rādhān’, *Journal of the Economic and Social History of the Orient* 17 (1974), 299–328.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Radhanite","chapter":9},{"note":34,"citation":"D.S. Margoliouth e.a., ‘An Early Judaeo-Persian Document from Khotan’, *Journal of the Royal Asiatic Society* 35 (1903), 735–760; British Library, Or. 8212/166. Zhang Zhan, ‘Two Judaeo-Persian Letters from Eighth-Century Khotan’, *Bulletin of the Asia Institute* 31 (2022–2023), die beide brieven rond 791 dateert. De tweede brief ligt in de Nationale Bibliotheek van China.","url":"https://invisibleeast.web.ox.ac.uk/sites/default/files/invisibleeast/documents/media/zhang_zhan_two_judaeo-persian_letters_from_eighth-century_khotan_bai_312022-23.pdf","chapter":9},{"note":35,"citation":"X. Xu, *The Jews of Kaifeng, China* (Jersey City: KTAV, 2003); Jewish Virtual Library, ‘Kaifeng’. Er zijn inscripties van 1489, 1512, 1663 en 1679.","url":"https://www.jewishvirtuallibrary.org/kaifeng","chapter":9},{"note":36,"citation":"N. Katz, *Who Are the Jews of India?* (Berkeley: University of California Press, 2000). De datering van de koperen platen rond 1000 is de gangbare; de traditie van de gemeenschap noemt veel vroegere jaartallen (379 of 490).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Jewish_copper_plates_of_Cochin","chapter":9},{"note":37,"citation":"Brahmagupta, *Brahmasphutasiddhanta* (628), hoofdstuk 18; MacTutor History of Mathematics, ‘Brahmagupta’.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Brahmagupta","chapter":9},{"note":38,"citation":"D. Pingree, ‘The Fragments of the Works of al-Fazari’, *Journal of Near Eastern Studies* 29 (1970), 103–123; A. Allard (red.), *Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi: Le calcul indien (Algorismus)* (Parijs: Blanchard, 1992). Het jaar van het gezantschap wordt verschillend opgegeven (ca. 770–773).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Indian_influence_on_Islamic_science","chapter":9},{"note":39,"citation":"F. de Blois, *Burzoy's Voyage to India and the Origin of the Book of Kalilah wa Dimnah* (Londen: Royal Asiatic Society, 1990); *Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage*, ‘Kalila and Dimna’.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Borzuya","chapter":9},{"note":40,"citation":"*Encyclopaedia Judaica*, ‘Kalila and Dimna’ en ‘John of Capua’ (via Jewish Virtual Library en Encyclopedia.com). Ibn al-Muqaffa' werd rond 757 terechtgesteld; zijn bewerking dateert van kort daarvoor. Het *Directorium* werd tussen ca. 1480 en 1493 voor het eerst gedrukt.","url":"https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/john-capua","chapter":9},{"note":1,"citation":"J.M. Modrzejewski, *The Jews of Egypt: From Rameses II to Emperor Hadrian* (Princeton: Princeton University Press, 1995).","chapter":10},{"note":2,"citation":"P.M. Fraser, *Ptolemaic Alexandria*, 3 delen (Oxford: Clarendon Press, 1972). Over de omvang van de bibliotheek bestaan alleen late en onderling sterk verschillende opgaven.","chapter":10},{"note":3,"citation":"Philo, *Tegen Flaccus* (*In Flaccum*) 43 en 55, eigen vertaling naar de Engelse vertaling van C.D. Yonge (via cts.perseids.org).","url":"https://cts.perseids.org/read/greekLit/tlg0018/tlg030/1st1K-eng1/41-60","chapter":10},{"note":4,"citation":"Josephus, *De Joodse oorlog* VII.420–436 (over Leontopolis); Philo, *In Flaccum* en *Legatio ad Gaium*; Modrzejewski (1995) over de opstand van 115–117.","chapter":10},{"note":5,"citation":"*Brief van Aristeas*; Philo, *Over het leven van Mozes* II.25–44; ‘Letter of Aristeas: The LXX Translation Universalized the Torah's Wisdom’, TheTorah.com, met de datering rond 150 v.Chr.","url":"https://www.thetorah.com/article/letter-of-aristeas-the-lxx-translation-universalized-the-torahs-wisdom","chapter":10},{"note":6,"citation":"*Wijsheid van Salomo* 7:24–25; over Aristobulus: Clemens van Alexandrië, *Stromata* I.15, die zegt dat ‘Aristobulus de peripateticus’ aantoont dat de Joodse filosofie ouder is dan de Griekse; Eusebius, *Praeparatio evangelica* XIII.12.","chapter":10},{"note":7,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Philo of Alexandria’. Philo's neef is Tiberius Julius Alexander, prefect van Egypte 66–69.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/philo/","chapter":10},{"note":8,"citation":"Philo, *Over de verhuizing van Abraham* (*De migratione Abrahami*) 89–93, over allegoristen die de wet niet meer houden; D.T. Runia, *Philo of Alexandria and the Timaeus of Plato* (Leiden: Brill, 1986).","chapter":10},{"note":9,"citation":"Philo, *De opificio mundi* 16–25; *De agricultura* 51 (de *Logos* als ‘eerstgeboren zoon’); Johannes 1:1; Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Philo of Alexandria’, over de christelijke receptie. Azaria de' Rossi, *Me'or 'Enayim* (Mantua, 1573–1575).","chapter":10},{"note":10,"citation":"Philo, *De vita contemplativa*; zie J.E. Taylor, *Jewish Women Philosophers of First-Century Alexandria: Philo's ‘Therapeutae’ Reconsidered* (Oxford: Oxford University Press, 2003).","chapter":10},{"note":11,"citation":"Philo, *Over Abraham* (*De Abrahamo*) 268, geciteerd in Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Philo of Alexandria’; eigen vertaling.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/philo/","chapter":10},{"note":12,"citation":"Porphyrius, *Leven van Plotinus* 3. Gordianus III stierf begin 244. Porphyrius noemt geen geboorteplaats; de latere schrijver Eunapius noemt Lycopolis.","chapter":10},{"note":13,"citation":"Porphyrius, *Leven van Plotinus* 1–2 en 24–26; Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Plotinus’.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/plotinus/","chapter":10},{"note":14,"citation":"Plotinus, *Enneaden* V.1–4, V.2.1, VI.9; Porphyrius, *Leven van Plotinus* 23 (vier keer). Het slot van *Enneaden* VI.9.11: *phugè monou pros monon*.","chapter":10},{"note":15,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Theology of Aristotle’ (P. Adamson).","url":"https://plato.stanford.edu/entries/theology-aristotle/","chapter":10},{"note":16,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Proclus’; E.R. Dodds, *Proclus: The Elements of Theology* (Oxford: Clarendon Press, 1933; 2e druk 1963), stelling 35, eigen vertaling naar Dodds. Het aantal stellingen wordt verschillend opgegeven; in de uitgave van Dodds zijn het er 211.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/proclus/","chapter":10},{"note":17,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Proclus’ en ‘Theology of Aristotle’; Thomas van Aquino, *Super librum de causis expositio* (ca. 1272), proemium. De Latijnse vertaling van de *Elementen* is van Willem van Moerbeke (1268).","chapter":10},{"note":18,"citation":"Agathias, *Historiën* II.30–31; Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Damascius’. Of het gezelschap Perzië werkelijk bereikte, wordt door sommigen betwijfeld; in 538 was Damascius in elk geval terug in Syrië, zoals een grafschrift uit Emesa laat zien.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Damascius","chapter":10},{"note":19,"citation":"J.M. Robinson (red.), *The Nag Hammadi Library in English* (Leiden: Brill, 1977); M.A. Williams, *Rethinking ‘Gnosticism’: An Argument for Dismantling a Dubious Category* (Princeton: Princeton University Press, 1996). De Nag Hammadi-handschriften dateren uit de vierde eeuw.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Nag_Hammadi_library","chapter":10},{"note":20,"citation":"B.P. Copenhaver, *Hermetica: The Greek Corpus Hermeticum and the Latin Asclepius* (Cambridge: Cambridge University Press, 1992); I. Casaubon, *De rebus sacris et ecclesiasticis exercitationes XVI* (Londen, 1614).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Hermetica","chapter":10},{"note":21,"citation":"A.P. Hayman, *Sefer Yeṣira: Edition, Translation and Text-Critical Commentary* (Tübingen: Mohr Siebeck, 2004). Over de uitgaven van 1552 en 1562: G. Scholem, *Kabbalah* (Jeruzalem: Keter, 1974).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Sefer_Yetzirah","chapter":10},{"note":22,"citation":"Megasthenes, fragmenten bij Strabo XV.1.59–60, Arrianus (*Indica*) en Diodorus; Clemens, *Stromata* I.15. Zie ook hoofdstuk 11.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Megasthenes","chapter":10},{"note":23,"citation":"Ashoka, Rotsedict XIII; R. Thapar, *Aśoka and the Decline of the Mauryas* (Oxford: Oxford University Press, 1961; herz. 1997). Identificaties: Antiochus II, Ptolemaeus II, Antigonus II Gonatas, Magas van Cyrene en Alexander II van Epirus (of van Korinthe).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Edicts_of_Ashoka","chapter":10},{"note":24,"citation":"Arrianus, *Anabasis* VII.2–3; Plutarchus, *Alexander* 65 en 69; Diogenes Laërtius, *Levens van de filosofen* IX.61; C.I. Beckwith, *Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia* (Princeton: Princeton University Press, 2015); R. Bett, *Pyrrho, His Antecedents, and His Legacy* (Oxford: Oxford University Press, 2000).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Pyrrho","chapter":10},{"note":25,"citation":"L. Casson, *The Periplus Maris Erythraei* (Princeton: Princeton University Press, 1989), §53–56. Citaat naar de Engelse vertaling van W.H. Schoff (1912), eigen vertaling. De datering ligt tussen ca. 40 en 70 n.Chr.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Periplus_of_the_Erythraean_Sea","chapter":10},{"note":26,"citation":"Muziris-papyrus, P. Vindob. G 40822 (SB XVIII 13167; Engelse vertaling in *Select Papyri* I.187A, via attalus.org); F. De Romanis, *The Indo-Roman Pepper Trade and the Muziris Papyrus* (Oxford: Oxford University Press, 2020). De verso noemt een totaal van 1.154 talenten en 2.852 drachmen (andere lezing: 1.151 talenten en 5.852 drachmen); bij 6.000 drachmen per talent is dat ongeveer 6,9 miljoen drachmen. De Romanis rekent met zes drachmen per mina peper; F. Morelli met 24, wat ongeveer 131 ton geeft.","url":"https://www.attalus.org/docs/select1/p187A.html","chapter":10},{"note":27,"citation":"Clemens van Alexandrië, *Stromata* I.15, eigen vertaling naar de Engelse vertaling in de *Ante-Nicene Fathers* (via logoslibrary.org). De Griekse tekst heeft *Boutta*.","url":"https://logoslibrary.org/clement/stromata/115.html","chapter":10},{"note":28,"citation":"2 Koningen 24–25; A.K. Grayson, *Assyrian and Babylonian Chronicles* (Locust Valley: J.J. Augustin, 1975), kroniek 5, over de inname van Jeruzalem in 597. De rantsoenlijsten van Jojachin werden in 1939 door E.F. Weidner gepubliceerd.","chapter":10},{"note":29,"citation":"L.E. Pearce en C. Wunsch, *Documents of Judean Exiles and West Semites in Babylonia in the Collection of David Sofer*, CUSAS 28 (Bethesda: CDL Press, 2014).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Yahudu_Tablets","chapter":10},{"note":30,"citation":"Ezra 1 en 6:15; de Cyruscilinder (British Museum), gevonden in maart 1879 door Hormuzd Rassam. B. Becking concludeert dat de passage over de terugkeer niets met Judeeërs te maken heeft; geciteerd in de literatuur over de cilinder.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Cyrus_Cylinder","chapter":10},{"note":31,"citation":"Nehemia 2:1 (twintigste jaar van Artaxerxes I, 445 v.Chr.); Ezra 7:7. Of Ezra in 458 of in 398 v.Chr. kwam, is omstreden.","chapter":10},{"note":32,"citation":"R. Brody, *The Geonim of Babylonia and the Shaping of Medieval Jewish Culture* (New Haven: Yale University Press, 1998).","chapter":10},{"note":33,"citation":"Jeruzalemse Talmoed, *Rosj ha-Sjana* 1:2, eigen vertaling.","chapter":10},{"note":34,"citation":"H. Hunger en D. Pingree, *Astral Sciences in Mesopotamia* (Leiden: Brill, 1999). De laatste dateerbare kopie van *Enuma Anu Enlil* is van 194 v.Chr.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Enuma_Anu_Enlil","chapter":10},{"note":35,"citation":"H. Hunger en D. Pingree, *MUL.APIN: An Astronomical Compendium in Cuneiform* (Horn: Berger, 1989).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/MUL.APIN","chapter":10},{"note":36,"citation":"A.J. Sachs en H. Hunger, *Astronomical Diaries and Related Texts from Babylonia* (Wenen: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 1988 e.v.).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Babylonian_astronomical_diaries","chapter":10},{"note":37,"citation":"Ptolemaeus, *Almagest* IV.2 en III.7; O. Neugebauer, *A History of Ancient Mathematical Astronomy* (Berlijn: Springer, 1975).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Nabonassar","chapter":10},{"note":38,"citation":"19 × 365,2422 = 6.939,60 dagen; 235 × 29,5306 = 6.939,69 dagen; verschil 0,087 dag ≈ 2 uur en 5 minuten. Neugebauer (1975); J.P. Britton, ‘Calendars, Intercalations and Year-Lengths in Mesopotamian Astronomy’, in J.M. Steele (red.), *Calendars and Years: Astronomy and Time in the Ancient Near East* (Oxford: Oxbow, 2007). De vaste Joodse cyclus is laat: volgens de traditie Hillel II (ca. 359 n.Chr.), volgens veel historici nog later.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Metonic_cycle","chapter":10},{"note":39,"citation":"W.G. Lambert, ‘Enmeduranki and Related Material’, *Journal of Cuneiform Studies* 21 (1967), 126–138; J.C. VanderKam, *Enoch and the Growth of an Apocalyptic Tradition* (Washington: Catholic Biblical Association of America, 1984). Genesis 5:21–24.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Enmeduranki","chapter":10},{"note":40,"citation":"A. Annus, ‘On the Origin of Watchers: A Comparative Study of the Antediluvian Wisdom in Mesopotamian and Jewish Traditions’, *Journal for the Study of the Pseudepigrapha* 19 (2010), 277–320; Berossus, *Babyloniaca*, fragmenten bij Eusebius en Syncellus.","chapter":10},{"note":41,"citation":"G.W.E. Nickelsburg, *1 Enoch 1* (Minneapolis: Fortress, 2001), over *1 Henoch* 6–8; Annus (2010) en A.Y. Reed, *Fallen Angels and the History of Judaism and Christianity* (Cambridge: Cambridge University Press, 2005), over de Wachters als omkering van de *apkallu*; J.T. Milik, *The Books of Enoch: Aramaic Fragments of Qumrân Cave 4* (Oxford: Clarendon Press, 1976), 4Q201–4Q212.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Book_of_Enoch","chapter":10},{"note":42,"citation":"*1 Henoch* 72–82; G.W.E. Nickelsburg en J.C. VanderKam, *1 Enoch 2* (Minneapolis: Fortress, 2012); H. Drawnel, *The Aramaic Astronomical Book (4Q208–4Q211) from Qumran* (Oxford: Oxford University Press, 2011).","chapter":10},{"note":43,"citation":"*Jubileeën* 6:32–38; J. Ben-Dov, *Head of All Years: Astronomy and Calendars at Qumran in their Ancient Context* (Leiden: Brill, 2008).","chapter":10},{"note":1,"citation":"De Sumerische koningslijst (begin tweede millennium v.Chr.), regel 1–3; Th. Jacobsen, The Sumerian King List (Chicago: University of Chicago Press, 1939). Over Eridu: F. Safar, M.A. Mustafa en S. Lloyd, Eridu (Bagdad: State Organization of Antiquities and Heritage, 1981). Berossus' verhaal over Oannes is alleen in fragmenten bij latere schrijvers bewaard; zie hoofdstuk 10 over de apkallu.","chapter":11},{"note":2,"citation":"H.J. Nissen, The Early History of the Ancient Near East, 9000–2000 B.C. (Chicago: University of Chicago Press, 1988). De omvang en het inwonertal van Uruk zijn schattingen; de getallen in de literatuur lopen uiteen.","chapter":11},{"note":3,"citation":"Wikipedia, ‘Proto-cuneiform’, met de cijfers van de Cuneiform Digital Library Initiative (CDLI): ongeveer 1.776 tabletten uit Uruk IV en 3.094 uit Uruk III, samen met kleinere groepen uit andere plaatsen ongeveer 5.000. Ongeveer 85 procent is administratief, ongeveer 15 procent lexicaal.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Proto-cuneiform","chapter":11},{"note":4,"citation":"H.J. Nissen, P. Damerow en R.K. Englund, Archaic Bookkeeping: Early Writing and Techniques of Economic Administration in the Ancient Near East (Chicago: University of Chicago Press, 1993). De CDLI onderscheidt in het proto-spijkerschrift dertien getallenstelsels.","chapter":11},{"note":5,"citation":"E. Robson, Mathematics in Ancient Iraq: A Social History (Princeton: Princeton University Press, 2008).","chapter":11},{"note":6,"citation":"Yale Babylonian Collection, YBC 7289. In sexagesimale notatie 1;24,51,10, dat is 1 + 24/60 + 51/3.600 + 10/216.000 = 1,41421296; de werkelijke waarde is 1,41421356.","chapter":11},{"note":7,"citation":"D.F. Mansfield en N.J. Wildberger, ‘Plimpton 322 is Babylonian Exact Sexagesimal Trigonometry’, Historia Mathematica (online 24 augustus 2017), doi:10.1016/j.hm.2017.08.001. Het tablet kwam via Edgar J. Banks in de verzameling van George Arthur Plimpton, die het in 1936 aan Columbia University naliet. Voor de lezing als hulpmiddel bij het maken van opgaven: E. Robson, ‘Words and Pictures: New Light on Plimpton 322’, American Mathematical Monthly 109 (2002), 105–120.","url":"https://www.sci.news/archaeology/babylonian-clay-tablet-plimpton-322-05163.html","chapter":11},{"note":8,"citation":"De jaartallen volgen de middelste chronologie (Sargon ca. 2334–2279 v.Chr.); andere chronologieën verschuiven ze met enkele decennia. Over Enheduanna: B. De Shong Meador, Inanna, Lady of Largest Heart (Austin: University of Texas Press, 2000).","chapter":11},{"note":9,"citation":"D.R. Frayne, Sargonic and Gutian Periods (2334–2113 BC), Royal Inscriptions of Mesopotamia, Early Periods 2 (Toronto: University of Toronto Press, 1993), RIME 2.1.1.11, Akkadische versie kolom 6, regels 11–16; online bij de Cuneiform Digital Library Initiative (P461937). Vertaling naar de Engelse weergave aldaar.","url":"https://cdli.earth/artifacts/461937","chapter":11},{"note":10,"citation":"Encyclopaedia Britannica, ‘Dilmun’. Qal'at al-Bahrain staat sinds 2005 op de werelderfgoedlijst van UNESCO. Britannica geeft ongeveer 45 acres, dat is ruim 18 hectare.","url":"https://www.britannica.com/print/article/163587","chapter":11},{"note":11,"citation":"S. Ratnagar, Trading Encounters: From the Euphrates to the Indus in the Bronze Age (New Delhi: Oxford University Press, 2004); A. Parpola, S. Parpola en R.H. Brunswig, ‘The Meluhha Village: Evidence of Acculturation of Harappan Traders in Late Third Millennium Mesopotamia?’, Journal of the Economic and Social History of the Orient 20 (1977).","chapter":11},{"note":12,"citation":"Ratnagar (2004); J.R. McIntosh, The Ancient Indus Valley: New Perspectives (Santa Barbara: ABC-CLIO, 2008). Over de identificatie van de houtsoorten bestaat geen overeenstemming.","chapter":11},{"note":13,"citation":"Over de etstechniek: Mackay beschreef de techniek in 1933 als nog in gebruik in Sindh; H.C. Beck, The Etched Carnelian Beads (1933); J.M. Kenoyer, ‘Bleached Carnelian Beads of the Indus Tradition’ (2020). De datering van de graven in Ur (ca. 2600–2450 v.Chr.) volgt het British Museum.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Etched_carnelian_beads","chapter":11},{"note":14,"citation":"A. Robinson, The Indus: Lost Civilizations (Londen: Reaktion Books, 2015), volgens wie sinds de eerste vondsten ongeveer twintig Induszegels in Mesopotamië zijn gevonden. Het aantal hangt af van wat men als ‘Indus-type’ meetelt.","chapter":11},{"note":15,"citation":"British Museum, 1932,1008.178 (BM 123208): rond stempelzegel van grijs steatiet, diameter 2,2 cm, uit de vulling van schachtgraf PG 1847 in Ur, door Woolley opgegraven; volgens de museumbeschrijving gemaakt rond 2100 v.Chr. en mogelijk in gebruik tot ca. 1650 v.Chr. Of het Indusschrift echt of nagebootst is, laat het museum open.","url":"https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1932-1008-178","chapter":11},{"note":16,"citation":"G.L. Possehl, ‘Shu-ilishu's Cylinder Seal’, Expedition 48/1 (2006); G.L. Possehl, The Indus Civilization: A Contemporary Perspective (Walnut Creek: AltaMira Press, 2002). Het zegel: Louvre, AO 22310 (verzameling De Clercq).","url":"https://www.penn.museum/sites/expedition/shu-ilishus-cylinder-seal/","chapter":11},{"note":17,"citation":"J. Marshall, ‘First Light on a Long-Forgotten Civilisation’, Illustrated London News, 20 september 1924. Over Sahni (Harappa, 1921) en Banerji (Mohenjo-daro, 1922): Possehl (2002), hoofdstuk 1.","url":"https://www.harappa.com/blog/first-images-announcement-illustrated-london-news","chapter":11},{"note":18,"citation":"L. Giosan e.a., ‘Fluvial Landscapes of the Harappan Civilization’, Proceedings of the National Academy of Sciences 109 (2012), doi:10.1073/pnas.1112743109, spreekt van ‘meer dan een miljoen vierkante kilometer’. Andere schattingen liggen lager; de grenzen van het gebied zijn onzeker.","url":"https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120528154943.htm","chapter":11},{"note":19,"citation":"Possehl (2002); J.M. Kenoyer, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization (Karachi: Oxford University Press/American Institute of Pakistan Studies, 1998). De grenzen tussen de fasen verschillen per regio en per auteur.","chapter":11},{"note":20,"citation":"UNESCO, ‘Dholavira: a Harappan City’, werelderfgoed nr. 1645, ingeschreven op 27 juli 2021. Over het opschrift en de opgravingen: R.S. Bisht, Excavations at Dholavira (1989–2005) (New Delhi: Archaeological Survey of India, 2015).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Dholavira","chapter":11},{"note":21,"citation":"S.R. Rao, Lothal: A Harappan Port Town (1955–62), Memoirs of the Archaeological Survey of India 78, 2 delen (New Delhi, 1979–1985); L.S. Leshnik, ‘The Harappan “Port” at Lothal: Another View’, American Anthropologist 70 (1968).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Lothal","chapter":11},{"note":22,"citation":"‘Rakhigarhi Excavations: A Timeline’, Outlook India, met de schatting van Shinde (550 hectare, tegen ca. 300 voor Mohenjo-daro en 150 voor Harappa). Of alle elf heuvels tot één stad behoorden, is omstreden.","url":"https://www.outlookindia.com/national/rakhigarhi-excavations-a-timeline","chapter":11},{"note":23,"citation":"B.B. Lal e.a., Excavations at Kalibangan: The Early Harappans (1960–1969), Memoirs of the Archaeological Survey of India 98 (New Delhi, 2003). De datering ‘ca. 2800 v.Chr.’ is die van Lal.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Kalibangan","chapter":11},{"note":24,"citation":"M. Jansen, Die Indus-Zivilisation: Wiederentdeckung einer frühen Hochkultur (Keulen: DuMont, 1986). Het aantal putten in Mohenjo-daro is een extrapolatie uit het opgegraven deel.","chapter":11},{"note":25,"citation":"Harappa.com, ‘Great Bath, Mohenjo-daro’; Kenoyer (1998).","url":"https://www.harappa.com/blog/great-bath-mohenjo-daro-c","chapter":11},{"note":26,"citation":"UNESCO (2021); Bisht (2015). De reservoirs zijn tot ongeveer 7 meter diep; de opgaven van hun lengte verschillen per reservoir.","chapter":11},{"note":27,"citation":"Kenoyer (1998). Bij opgravingen in Mohenjo-daro zijn bijvoorbeeld bakstenen van ongeveer 6,5 × 13 × 26 cm en 7 × 15 × 29 cm gemeten, beide ongeveer in de verhouding 1 : 2 : 4 (Harappa.com).","chapter":11},{"note":28,"citation":"Kenoyer (1998); Harappa.com, ‘Cubical weights’, dat voor de kleinste eenheid 0,856 gram geeft. Het grootste gewicht (100 × 13,7 g = 1.370 g) is eigen berekening uit die cijfers.","url":"https://www.harappa.com/blog/cubical-weights","chapter":11},{"note":29,"citation":"R.P.N. Rao, ‘Entropy, the Indus Script, and Language’ (University of Washington), met de gegevens over het corpus; I. Mahadevan, The Indus Script: Texts, Concordance and Tables (New Delhi: Archaeological Survey of India, 1977).","url":"https://homes.cs.washington.edu/~rao/IndusCompLing.html","chapter":11},{"note":30,"citation":"A. Parpola, Deciphering the Indus Script (Cambridge: Cambridge University Press, 1994); Mahadevan (1977).","chapter":11},{"note":31,"citation":"S. Farmer, R. Sproat en M. Witzel, ‘The Collapse of the Indus-Script Thesis: The Myth of a Literate Harappan Civilization’, Electronic Journal of Vedic Studies 11 (2004); R.P.N. Rao e.a., ‘Entropic Evidence for Linguistic Structure in the Indus Script’, Science 324 (2009), 1165. Sproat noemde de studie van Rao later waardeloos; Rao en collega's wezen dat af.","chapter":11},{"note":32,"citation":"Harappa.com, ‘Unicorn sealings and seals’ (J.M. Kenoyer). Het motief komt niet voor op zegels uit de vroege fase.","url":"https://www.harappa.com/blog/unicorn-sealings-and-seals","chapter":11},{"note":33,"citation":"Wikipedia, ‘Pashupati seal’ (afmetingen 3,56 × 3,53 cm, steatiet); J. Marshall (red.), Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 3 delen (Londen: Probsthain, 1931); D.M. Srinivasan, ‘The So-Called Proto-Śiva Seal from Mohenjo-Daro: An Iconological Assessment’, Archives of Asian Art 29 (1975–1976); G. Samuel, The Origins of Yoga and Tantra (Cambridge: Cambridge University Press, 2008).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Pashupati_seal","chapter":11},{"note":34,"citation":"E. Cork, ‘Peaceful Harappans? Reviewing the Evidence for the Absence of Warfare in the Indus Civilisation of North-West India and Pakistan (c. 2500–1900 BC)’, Antiquity 79 (2005).","url":"https://www.harappa.com/content/peaceful-harappans-reviewing-evidence-absence-warfare-indus-civilisation-north-west-india","chapter":11},{"note":35,"citation":"G. Robbins Schug, K. Gray, V. Mushrif-Tripathy en A.R. Sankhyan, ‘A Peaceful Realm? Trauma and Social Differentiation at Harappa’, International Journal of Paleopathology 2 (2012).","url":"https://www.harappa.com/content/peaceful-realm-trauma-and-social-differentiation-harappa","chapter":11},{"note":36,"citation":"Kenoyer (1998); Harappa.com, ‘Carnelian beads’.","chapter":11},{"note":37,"citation":"Giosan e.a. (2012); het citaat van D.Q. Fuller uit het persbericht van de Woods Hole Oceanographic Institution, mei 2012, ook in ScienceDaily, 28 mei 2012.","chapter":11},{"note":38,"citation":"V. Shinde e.a., ‘An Ancient Harappan Genome Lacks Ancestry from Steppe Pastoralists or Iranian Farmers’, Cell 179 (2019), doi:10.1016/j.cell.2019.08.048; V.M. Narasimhan e.a., ‘The Formation of Human Populations in South and Central Asia’, Science 365/6457 (2019), eaat7487.","url":"https://pure.psu.edu/en/publications/the-formation-of-human-populations-in-south-and-central-asia/","chapter":11},{"note":39,"citation":"R.P. Chanda, ‘Sind Five Thousand Years Ago’, Modern Review (augustus 1932), 156–159; zie ook R.P. Chanda, Survival of the Prehistoric Civilisation of the Indus Valley, Memoirs of the Archaeological Survey of India 41 (Calcutta, 1929). Het citaat naar de Engelse tekst zoals aangehaald in ‘The Indus Valley Civilization and Ṛṣabha’, Jain Journal (april 1972). De oorspronkelijke tekst van Chanda kon niet worden ingezien.","url":"https://herenow4u.net/?id=76063","chapter":11},{"note":40,"citation":"J. Konstapel, ‘Het jainisme en de oudste beschaving op aarde’ (6 juni 2026) en ‘De Indusbeschaving: een geschiedenis zonder macht’ (7 juni 2026, onder de titel ‘Waarom de oudste beschaving op aarde het antwoord heeft op onze huidige crisis’), constable.blog. Over de historiciteit van Parshva en het verband met de Indus: P.S. Jaini, The Jaina Path of Purification (Berkeley: University of California Press, 1979); J. Bronkhorst, Greater Magadha (Leiden: Brill, 2007).","url":"https://constable.blog/2026/06/07/waarom-de-oudste-beschaving-op-aarde-het-antwoord-heeft-op-onze-huidige-crisis/","chapter":11},{"note":41,"citation":"Baudhayana, Sulba-sutra I.48 en I.61–62; Wikipedia, ‘Baudhayana sutras’; K. Plofker, Mathematics in India (Princeton: Princeton University Press, 2009). Narekening: 1 + 1/3 + 1/12 − 1/408 = 1,4142157; √2 = 1,4142136.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Baudhayana_sutras","chapter":11},{"note":42,"citation":"Wikipedia, ‘Pingala’; B. van Nooten, ‘Binary Numbers in Indian Antiquity’, Journal of Indian Philosophy 21 (1993), 31–50; Plofker (2009), 54–56. De driehoek (meru-prastara) is vooral bekend uit het commentaar van Halayudha (tiende eeuw).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Pingala","chapter":11},{"note":43,"citation":"‘Carbon Dating Reveals the History of Zero Is Older Than Previously Thought’, Smithsonian Magazine, september 2017 (koolstofdatering door de Bodleian Library: 224–383 n.Chr. voor de oudste bladen); Plofker (2009). Brahmagupta, Brahmasphutasiddhanta (628).","url":"https://www.smithsonianmag.com/smart-news/dating-ancient-indian-text-gives-new-timeline-history-zero-180964896/","chapter":11},{"note":1,"citation":"J.-J. Hublin e.a., ‘New Fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the Pan-African Origin of Homo sapiens’, Nature 546 (2017), 289–292; D. Richter e.a., ‘The Age of the Hominin Fossils from Jebel Irhoud, Morocco, and the Origins of the Middle Stone Age’, Nature 546 (2017), 293–296. De thermoluminescentiedatering geeft ongeveer 315.000 jaar, met een marge van enkele tienduizenden jaren.","url":"https://www.sci.news/othersciences/anthropology/earliest-homo-sapiens-04933.html","chapter":12},{"note":2,"citation":"C.M. Schlebusch e.a., ‘Southern African Ancient Genomes Estimate Modern Human Divergence to 350,000 to 260,000 Years Ago’, Science 358 (2017), 652–655; persbericht Universiteit Uppsala, 28 september 2017.","url":"https://www.uu.se/en/press/press-releases/2017/2017-09-28-modern-humans-emerged-more-than-300000-years-ago-new-study-suggests","chapter":12},{"note":3,"citation":"I. Hershkovitz e.a., ‘The Earliest Modern Humans outside Africa’, Science 359 (2018), 456–459; Universiteit van Tel Aviv, persbericht januari 2018, met de vergelijking met Skhul en Qafzeh (90.000–120.000 jaar).","url":"https://emergexint.tau.ac.il/jawbonediscovery","chapter":12},{"note":4,"citation":"S.J. Armitage e.a., ‘The Southern Route “Out of Africa”: Evidence for an Early Expansion of Modern Humans into Arabia’, Science 331 (2011), 453–456; B. Bower, ‘Hints of Earlier Human Exit from Africa’, Science News (januari 2011), met de reacties van Korisettar, Shea, Ambrose en Mellars.","url":"https://sciencenews.org/article/hints-earlier-human-exit-africa","chapter":12},{"note":5,"citation":"A.P. Sümer e.a., ‘Earliest Modern Human Genomes Constrain Timing of Neanderthal Admixture’, Nature (online 12 december 2024), doi:10.1038/s41586-024-08420-x.","url":"https://research-information.bris.ac.uk/en/publications/earliest-modern-human-genomes-constrain-timing-of-neanderthal-adm/","chapter":12},{"note":6,"citation":"Over de zuidelijke route: Armitage e.a. (2011), noot 4, en Mellars e.a. (2013), noot 9. Een alternatief is een noordelijke route via de Sinaï en de Levant; beide routes kunnen gebruikt zijn.","chapter":12},{"note":7,"citation":"K. Lambeck e.a., ‘Sea Level and Shoreline Reconstructions for the Red Sea: Isostatic and Tectonic Considerations and Implications for Hominin Migration out of Africa’, Quaternary Science Reviews 30 (2011), 3542–3574.","url":"https://disperse-project.org/sites/disperse-project.org/files/uploads/2011_Lambeck_etal._QSR_RedSea.pdf","chapter":12},{"note":8,"citation":"C.W. Marean e.a., ‘Early Human Use of Marine Resources and Pigment in South Africa during the Middle Pleistocene’, Nature 449 (2007), 905–908.","chapter":12},{"note":9,"citation":"P. Mellars e.a., ‘Genetic and Archaeological Perspectives on the Initial Modern Human Colonization of Southern Asia’, Proceedings of the National Academy of Sciences 110 (2013), 10699–10704.","chapter":12},{"note":10,"citation":"S.H. Ambrose, ‘Late Pleistocene Human Population Bottlenecks, Volcanic Winter, and Differentiation of Modern Humans’, Journal of Human Evolution 34 (1998), 623–651.","chapter":12},{"note":11,"citation":"M. Petraglia, R. Korisettar, N. Boivin e.a., ‘Middle Paleolithic Assemblages from the Indian Subcontinent before and after the Toba Super-Eruption’, Science 317 (2007), 114–116.","url":"https://ro.uow.edu.au/scipapers/3138","chapter":12},{"note":12,"citation":"E.I. Smith e.a., ‘Humans Thrived in South Africa through the Toba Eruption about 74,000 Years Ago’, Nature 555 (2018), 511–515; citaat naar het persbericht van de University of Nevada, Las Vegas, ‘Shards of Time’ (2018).","url":"https://www.unlv.edu/news/article/shards-time","chapter":12},{"note":13,"citation":"K. Thangaraj e.a., ‘Reconstructing the Origin of Andaman Islanders’, Science 308 (2005), 996.","url":"https://repository.ias.ac.in/51820","chapter":12},{"note":14,"citation":"C. Clarkson e.a., ‘Human Occupation of Northern Australia by 65,000 Years Ago’, Nature 547 (2017), 306–310.","chapter":12},{"note":15,"citation":"J.F. O'Connell e.a., ‘When Did Homo sapiens First Reach Southeast Asia and Sahul?’, Proceedings of the National Academy of Sciences 115 (2018), doi:10.1073/pnas.1808385115.","url":"https://southeastasianarchaeology.com/2018/08/10/paper-when-did-homo-sapiens-first-reach-southeast-asia-and-sahul","chapter":12},{"note":16,"citation":"A.-S. Malaspinas e.a., ‘A Genomic History of Aboriginal Australia’, Nature 538 (2016), doi:10.1038/nature18299.","url":"https://www.sci.news/genetics/ancestry-indigenous-australians-04211.html","chapter":12},{"note":17,"citation":"J.M. Bowler e.a., ‘New Ages for Human Occupation and Climatic Change at Lake Mungo, Australia’, Nature 421 (2003), 837–840; ‘Bone, Ochre and the Shifting Sand of Mungo Man’, SBS News, 19 november 2017. Eerdere schattingen gaven voor Mungo Man tot 42.000 jaar.","url":"https://www.sbs.com.au/news/article/bone-ochre-and-shifting-sand-of-mungo-man/4sbv081j3","chapter":12},{"note":18,"citation":"R.P. Norris en B.Y. Harney, ‘Songlines and Navigation in Wardaman and Other Australian Aboriginal Cultures’, Journal of Astronomical History and Heritage 17 (2014), 141–148. De auteurs wijzen er zelf op dat hun gegevens grotendeels berusten op de getuigenissen van Harney.","url":"https://old.narit.or.th/files/JAHH/2014JAHHvol17/2014JAHH...17..141N.pdf","chapter":12},{"note":19,"citation":"R.P. Norris, ‘Dawes Review 5: Australian Aboriginal Astronomy and Navigation’, Publications of the Astronomical Society of Australia (2016), doi:10.1017/pasa.2016.25; D.W. Hamacher, ‘Observations of Red-Giant Variable Stars by Aboriginal Australians’ (2018).","url":"https://arxiv.org/abs/1607.02215v1","chapter":12},{"note":20,"citation":"P.D. Nunn en N.J. Reid, ‘Aboriginal Memories of Inundation of the Australian Coast Dating from More than 7000 Years Ago’, Australian Geographer (online 2015), doi:10.1080/00049182.2015.1077539.","url":"https://www.historynewsnetwork.org/article/160668","chapter":12},{"note":21,"citation":"K. Schmidt, Sie bauten die ersten Tempel: Das rätselhafte Heiligtum der Steinzeitjäger (München: C.H. Beck, 2006); Deutsches Archäologisches Institut, ‘The Tepe Telegrams’ (blog van het Göbekli Tepe-project), over de afmetingen van de pijlers en de lezing van de T-vorm als lichaam.","url":"https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/?p=2654","chapter":12},{"note":22,"citation":"Verslagen van het Göbekli Tepe-project van het Deutsches Archäologisches Institut (‘The Tepe Telegrams’); UNESCO, ‘Göbekli Tepe’, werelderfgoed sinds 2018. Schmidt overleed in juli 2014.","chapter":12},{"note":23,"citation":"‘Journey to the Neolithic Sites of Anatolia, among Humanity's Oldest Temples’, Finestre sull'Arte (over Karahan Tepe, de opgravingen van N. Karul sinds 2019 en het project Taş Tepeler, aangekondigd in september 2021). Over de precieze ouderdom van Karahan Tepe ten opzichte van Göbekli Tepe lopen de opvattingen uiteen.","url":"https://www.finestresullarte.info/en/works-and-artists/journey-to-the-neolithic-sites-of-anatolia-among-humanity-s-oldest-temples","chapter":12},{"note":24,"citation":"L. Marshall, The !Kung of Nyae Nyae (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1976); R.B. Lee, The !Kung San: Men, Women, and Work in a Foraging Society (Cambridge: Cambridge University Press, 1979).","chapter":12},{"note":25,"citation":"A. Traill, Phonetic and Phonological Studies of !Xóõ Bushman (Hamburg: Buske, 1985). Het aantal medeklinkers hangt af van de analyse.","chapter":12},{"note":26,"citation":"A. Knight e.a., ‘African Y Chromosome and mtDNA Divergence Provides Insight into the History of Click Languages’, Current Biology 13 (2003); T. Güldemann en M. Stoneking, ‘A Historical Appraisal of Clicks: A Linguistic and Genetic Population Perspective’, Annual Review of Anthropology 37 (2008).","chapter":12},{"note":27,"citation":"R. Katz, Boiling Energy: Community Healing among the Kalahari Kung (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1982); Lee (1979). De verhoudingen gelden voor de Ju/'hoansi van Dobe in de jaren zestig en zeventig.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/%C7%83Kung_people","chapter":12},{"note":28,"citation":"M. Shostak, Nisa: The Life and Words of a !Kung Woman (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1981).","chapter":12},{"note":29,"citation":"J.D. Lewis-Williams, Believing and Seeing: Symbolic Meanings in Southern San Rock Paintings (Londen: Academic Press, 1981); D. Lewis-Williams, The Mind in the Cave: Consciousness and the Origins of Art (Londen: Thames & Hudson, 2002).","chapter":12},{"note":30,"citation":"Metropolitan Museum of Art, ‘African Rock Art: Game Pass’, Heilbrunn Timeline of Art History (2001); D. Lewis-Williams, Images of Mystery: Rock Art of the Drakensberg (Kaapstad: Double Storey, 2003).","url":"https://www.metmuseum.org/essays/african-rock-art-game-pass","chapter":12},{"note":31,"citation":"J.D. Lewis-Williams en T.A. Dowson, ‘The Signs of All Times: Entoptic Phenomena in Upper Palaeolithic Art’, Current Anthropology 29 (1988).","chapter":12},{"note":32,"citation":"A. Solomon, ‘The Death of Trance: Recent Perspectives on San Ethnographies and Rock Arts’, Antiquity (2013), als reactie op D. Lewis-Williams en D. Pearce, Antiquity 86 (2012), 696–706.","url":"https://core-cms.cambridgecore.org/core/journals/antiquity/article/death-of-trance-recent-perspectives-on-san-ethnographies-and-rock-arts/321C6BD979EB8A1DA2380EAA4FC38662","chapter":12},{"note":33,"citation":"C.S. Henshilwood e.a., ‘Emergence of Modern Human Behavior: Middle Stone Age Engravings from South Africa’, Science 295 (2002), 1278–1280; C.S. Henshilwood e.a., ‘A 100,000-Year-Old Ochre-Processing Workshop at Blombos Cave, South Africa’, Science 334 (2011), 219–222.","chapter":12},{"note":34,"citation":"C.S. Henshilwood e.a., ‘An Abstract Drawing from the 73,000-Year-Old Levels at Blombos Cave, South Africa’, Nature 562 (2018), 115–118.","url":"https://cosmosmagazine.com/history/archaeology/is-this-the-worlds-oldest-drawing","chapter":12},{"note":35,"citation":"J.C.A. Joordens e.a., ‘Homo erectus at Trinil on Java Used Shells for Tool Production and Engraving’, Nature 518 (2015), 228–231.","url":"https://www.heritagedaily.com/2014/12/oldest-ever-engraving-discovered-on-500000-year-old-shell/105821","chapter":12},{"note":36,"citation":"J. Konstapel, ‘Understanding Language and Evolution through the Sphenoid’ (23 mei 2026), ‘Waarom de oudste beschaving op aarde het antwoord heeft op onze huidige crisis’ (7 juni 2026) en ‘Convergent Sky Knowledge’ (5 juli 2026), constable.blog. Het stuk over het wiggenbeen steunt op A. Dambricourt Malassé en op de film Homo Futurus; ‘Convergent Sky Knowledge’ steunt voor een deel van de dateringen op A. Kaulins, Stars, Stones and Scholars (Trafford, 2003).","url":"https://constable.blog/2026/05/23/understanding-language-and-evolution-through-the-sphenoid/","chapter":12},{"note":1,"citation":"Yale Babylonian Collection, YBC 7289; MacTutor History of Mathematics, ‘Pythagoras's theorem in Babylonian mathematics’ (mathshistory.st-andrews.ac.uk). De omrekening: 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1,41421296…; √2 = 1,41421356…","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Babylonian_Pythagoras/","chapter":13},{"note":2,"citation":"O. Neugebauer en A. Sachs, Mathematical Cuneiform Texts (New Haven: American Oriental Society, 1945), waar de interpretatie als lijst van pythagoreïsche drietallen werd voorgesteld; E. Robson, Mathematics in Ancient Iraq: A Social History (Princeton: Princeton University Press, 2008). Over het doel van het tablet bestaan meerdere opvattingen.","chapter":13},{"note":3,"citation":"A. Imhausen, Mathematics in Ancient Egypt: A Contextual History (Princeton: Princeton University Press, 2016); MacTutor, ‘Egyptian Papyri’. De Rhind-papyrus is in het British Museum (EA 10057–10058). Opgave 50: (8/9 · 9)² = 64, wat overeenkomt met π ≈ 4 · (8/9)² ≈ 3,1605. De Moskou-papyrus, opgave 14, geeft voor de afgeknotte piramide met zijden 4 en 2 en hoogte 6 de inhoud 56.","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Egyptian_papyri/","chapter":13},{"note":4,"citation":"Proclus, Commentaar op het eerste boek van Euclides' Elementen, vert. G.R. Morrow (Princeton: Princeton University Press, 1970), in de historische samenvatting die op Eudemus teruggaat; Diogenes Laërtius, Leven en leer van beroemde filosofen I, 24–25 (de hoek in de halve cirkel, met een toeschrijving aan Pamphile). MacTutor, ‘Thales of Miletus’, wijst op de onzekerheid van deze toeschrijvingen.","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Thales/","chapter":13},{"note":5,"citation":"MacTutor, ‘The Academy of Plato’. Het opschrift wordt pas vele eeuwen na de stichting voor het eerst vermeld en geldt als vrijwel zeker fictief.","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Societies/Plato","chapter":13},{"note":6,"citation":"Aristoteles, Analytica Posteriora I, 2 (71b9–72a5) over kennis, demonstratie en de eisen aan de premissen; I, 3 over de regressie en het cirkelbewijs; I, 10 over axioma's, definities en veronderstellingen; II, 19 over de kennis van de eerste beginselen. Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Aristotle's Logic’, § 6.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-logic/","chapter":13},{"note":7,"citation":"MacTutor, ‘Eudoxus of Cnidus’; Euclides, Elementen, boek V, definitie 5 (gelijkheid van verhoudingen) en boek XII, stellingen 7 en 10 (piramide en kegel). Archimedes noemt Eudoxus in de inleiding op Over de bol en de cilinder I.","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Eudoxus/","chapter":13},{"note":8,"citation":"Proclus, Commentaar, in de historische samenvatting; MacTutor, ‘Euclid of Alexandria’.","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Euclid/","chapter":13},{"note":9,"citation":"MacTutor, ‘Euclid of Alexandria’; de eerste gedrukte uitgave is die van Erhard Ratdolt (Venetië, 1482), naar de Latijnse bewerking van Campanus van Novara.","chapter":13},{"note":10,"citation":"T.L. Heath, The Thirteen Books of Euclid's Elements, 3 delen (Cambridge: Cambridge University Press, 1908; 2e druk 1926). Per boek: I 48, II 14, III 37, IV 16, V 25, VI 33, VII 39, VIII 27, IX 36, X 115, XI 39, XII 18, XIII 18; samen 465.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Euclid%27s_Elements","chapter":13},{"note":11,"citation":"Het aantal definities in boek I verschilt per uitgave (20 tot 23). De vertaling van de definities, postulaten en gemeenschappelijke begrippen volgt de Engelse tekst van Heath zoals uitgegeven door D.E. Joyce, Euclid's Elements (Clark University, online uitgave, mathcs.clarku.edu/~djoyce/elements).","url":"https://mathcs.clarku.edu/~djoyce/elements/bookI/bookI.html","chapter":13},{"note":12,"citation":"Euclides, Elementen I, gemeenschappelijke begrippen 1–5, naar Heath (1908).","chapter":13},{"note":13,"citation":"Euclides, Elementen I, 1.","chapter":13},{"note":14,"citation":"Het gat in I.1 is al door oude commentatoren opgemerkt; in de negentiende eeuw werd het een van de voorbeelden waarmee Pasch en Hilbert de noodzaak van extra axioma's aantoonden. In het vlak met alleen rationale coördinaten snijden de cirkels om (0,0) en (1,0) met straal 1 elkaar niet, omdat het snijpunt (1/2, √3/2) daar ontbreekt.","chapter":13},{"note":15,"citation":"Euclides, Elementen I, postulaat 5, vertaald naar Heath (1908).","chapter":13},{"note":16,"citation":"J. Playfair, Elements of Geometry (Edinburgh, 1795). MacTutor, ‘Non-Euclidean geometry’, merkt op dat Proclus al een gelijkwaardige formulering gaf.","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Non-Euclidean_geometry/","chapter":13},{"note":17,"citation":"Over gelijkwaardige vormen: B.A. Rosenfeld, A History of Non-Euclidean Geometry: Evolution of the Concept of a Geometric Space (New York: Springer, 1988). John Wallis toonde in 1663 de gelijkwaardigheid met het bestaan van gelijkvormige driehoeken van verschillende grootte.","chapter":13},{"note":18,"citation":"T.L. Heath (vert.), The Works of Archimedes (Cambridge: Cambridge University Press, 1897): Over de bol en de cilinder I, aannames; De meting van de cirkel, stelling 3.","chapter":13},{"note":19,"citation":"Proclus, Commentaar, vert. Morrow (1970), bij postulaat 5 en bij stelling I.29; MacTutor, ‘Non-Euclidean geometry’ en ‘Proclus Diadochus’.","chapter":13},{"note":20,"citation":"Over de Arabische en Latijnse overlevering: Heath (1908), deel I, inleiding.","chapter":13},{"note":21,"citation":"Rosenfeld (1988). De naam ‘vierhoek van Ibn al-Haytham en Lambert’ is van Rosenfeld. Ibn al-Haytham stierf in 1039 of 1040 (MacTutor, ‘Ibn al-Haytham’).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Parallel_postulate","chapter":13},{"note":22,"citation":"Omar Khayyam, Verhandeling over de verklaring van de moeilijkheden in de postulaten van Euclides (eind elfde eeuw); MacTutor, ‘Omar Khayyam’; Rosenfeld (1988).","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Khayyam/","chapter":13},{"note":23,"citation":"Nasir al-Din al-Tusi, Al-risala al-shafiya 'an al-shakk fi'l-khutut al-mutawaziya (1250); MacTutor, ‘Nasir al-Din al-Tusi’, met verwijzing naar het onderzoek naar het auteurschap van de Romeinse uitgave van 1594 (Rozenfeld, 1972; Lévy, 1992). Saccheri opent zijn boek van 1733 met kritiek op deze tekst en op Wallis.","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Al-Tusi_Nasir/","chapter":13},{"note":24,"citation":"Ch. Clavius, Euclidis Elementorum libri XV (Rome, 1574; later uitgebreide drukken). De Chinese vertaling van Matteo Ricci en Xu Guangqi (1607) omvat alleen de boeken I–VI.","chapter":13},{"note":25,"citation":"R. Descartes, La Géométrie, bijlage bij Discours de la méthode (Leiden: Jan Maire, 1637); Lat. vert. F. van Schooten, Geometria (Leiden, 1649; 2e uitg. Amsterdam, 1659–1661), met onder meer J. de Witt, Elementa curvarum linearum.","chapter":13},{"note":26,"citation":"J. Aubrey, ‘Thomas Hobbes’, in Brief Lives (geschreven ca. 1680), geciteerd naar ‘Hobbes and Geometry’, zhurnaly.com. Aubrey schrijft dat Hobbes veertig was toen hij de meetkunde ontdekte, ‘which happened accidentally’.","url":"https://zhurnaly.com/z/Hobbes and Geometry.html","chapter":13},{"note":27,"citation":"A. Arnauld en P. Nicole, La Logique ou l'art de penser (Parijs, 1662), deel IV, hoofdstukken 3–10; Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Port Royal Logic’. Arnauld probeerde de bezwaren op te lossen in zijn Nouveaux éléments de géométrie (1667).","url":"https://plato.stanford.edu/entries/port-royal-logic/","chapter":13},{"note":28,"citation":"B. Pascal, De l'esprit géométrique (ca. 1658; postuum gedrukt). De tekst was bedoeld als voorrede bij een meetkundeboek voor de ‘kleine scholen’ van Port-Royal.","chapter":13},{"note":29,"citation":"J. van Sluis en T.E. Musschenga, De boeken van Spinoza (Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, Universiteitsbibliotheek, 2009), 86 blz. De inventaris telt ongeveer 160 boeken. Over de Euclides: ‘Kan Spinoza de Euclides-editie van Giovanni Alfonso Borelli in bezit gehad hebben?’, blog.despinoza.nl, waar de inventarispost wordt geciteerd (duodecimo nr. 30: ‘Euclides’, zonder verdere bijzonderheden). Zie ook M. Riese, Spinoza's Library (proefschrift, Erasmus Universiteit Rotterdam, 2026).","url":"https://research.rug.nl/en/publications/de-boeken-van-spinoza","chapter":13},{"note":30,"citation":"Spinoza, Ethica II, stelling 40, tweede toelichting. Euclides, Elementen VII, 19, gaat over de evenredigheid van vier getallen (het product van de uitersten is gelijk aan dat van de middelsten).","chapter":13},{"note":31,"citation":"G. Saccheri, Euclides ab omni naevo vindicatus (Milaan, 1733). MacTutor, ‘Non-Euclidean geometry’, vermeldt dat Saccheri al in 1697 een poging deed.","chapter":13},{"note":32,"citation":"J.H. Lambert, Theorie der Parallellinien (geschreven 1766; postuum gepubliceerd in 1786); MacTutor, ‘Non-Euclidean geometry’; Rosenfeld (1988).","chapter":13},{"note":33,"citation":"MacTutor, ‘Non-Euclidean geometry’: Gauss begon in 1792 aan het probleem te werken, noemde de parallellentheorie in 1813 een schandvlek en raakte rond 1817 overtuigd van de onafhankelijkheid van het vijfde postulaat. De uitdrukking over het ‘geschreeuw’ (Geschrei der Böoter) staat in een brief aan Bessel uit 1829.","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Non-Euclidean_geometry/","chapter":13},{"note":34,"citation":"N.I. Lobatsjevski, ‘Over de beginselen der meetkunde’, Kazanskij Vestnik (1829–1830); MacTutor, ‘Nikolai Lobachevsky’ en ‘Non-Euclidean geometry’. De voordracht van februari 1826 is niet bewaard. Franse samenvatting in het Journal für die reine und angewandte Mathematik (1837); Geometrische Untersuchungen zur Theorie der Parallellinien (Berlijn, 1840).","chapter":13},{"note":35,"citation":"J. Bolyai, ‘Appendix scientiam spatii absolute veram exhibens’, in F. Bolyai, Tentamen (Marosvásárhely, 1832; de bijlage werd in 1831 gedrukt); brief van J. Bolyai aan zijn vader, 3 november 1823; brief van Gauss aan F. Bolyai, 6 maart 1832. MacTutor, ‘János Bolyai’ en ‘Non-Euclidean geometry’.","chapter":13},{"note":36,"citation":"B. Riemann, ‘Ueber die Hypothesen, welche der Geometrie zu Grunde liegen’ (voordracht 10 juni 1854), Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen 13 (1868). Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘The Early Development of Set Theory’, vermeldt dat Dedekind de voordracht in 1868 uitgaf.","chapter":13},{"note":37,"citation":"E. Beltrami, ‘Saggio di interpretazione della geometria non-euclidea’, Giornale di Matematiche 6 (1868). Het model op de pseudosfeer verwezenlijkt slechts een deel van het hyperbolische vlak.","chapter":13},{"note":38,"citation":"F. Klein, ‘Über die sogenannte Nicht-Euklidische Geometrie’, Mathematische Annalen 4 (1871). Klein bouwde voort op A. Cayley, ‘A Sixth Memoir upon Quantics’ (1859). Het model wordt ook naar Beltrami genoemd.","chapter":13},{"note":39,"citation":"F. Klein, Vergleichende Betrachtungen über neuere geometrische Forschungen (Erlangen: Deichert, 1872). Het Erlanger programma is van Klein, niet van Hilbert.","chapter":13},{"note":40,"citation":"M. Pasch, Vorlesungen über neuere Geometrie (Leipzig: Teubner, 1882).","chapter":13},{"note":41,"citation":"G. Peano, Arithmetices principia, nova methodo exposita (Turijn, 1889); G. Peano, I principii di geometria logicamente esposti (Turijn, 1889).","chapter":13},{"note":42,"citation":"O. Blumenthal, ‘Lebensgeschichte’, in D. Hilbert, Gesammelte Abhandlungen III (Berlijn: Springer, 1935); C. Reid, Hilbert (Berlijn/New York: Springer, 1970), waar de uitspraak in een wachtkamer van een Berlijns station wordt geplaatst, na een voordracht van H. Wiener in Halle; L. Corry, David Hilbert and the Axiomatization of Physics (1898–1918) (Dordrecht: Kluwer, 2004). Het Duitse woord is Bierseidel, een bierpul.","url":"https://cs.nyu.edu/pipermail/fom/2007-August/011826.html","chapter":13},{"note":43,"citation":"D. Hilbert, Grundlagen der Geometrie, in Festschrift zur Feier der Enthüllung des Gauss-Weber-Denkmals in Göttingen (Leipzig: Teubner, 1899). Het volledigheidsaxioma werd toegevoegd in de Franse vertaling (1900) en in latere Duitse drukken.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Hilbert%27s_axioms","chapter":13},{"note":44,"citation":"E.H. Moore, ‘On the Projective Axioms of Geometry’, Transactions of the American Mathematical Society 3 (1902). Onafhankelijk vond ook R.L. Moore dat het axioma overbodig is.","chapter":13},{"note":45,"citation":"D. Hilbert, ‘Mathematische Probleme’, Nachrichten von der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen (1900); Engelse vert. M.W. Newson, Bulletin of the American Mathematical Society 8 (1902).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Hilbert%27s_problems","chapter":13},{"note":46,"citation":"A. Einstein, ‘Die Feldgleichungen der Gravitation’, Sitzungsberichte der Königlich Preußischen Akademie der Wissenschaften (1915); A. Einstein en M. Grossmann, Entwurf einer verallgemeinerten Relativitätstheorie und einer Theorie der Gravitation (Leipzig: Teubner, 1913).","chapter":13},{"note":1,"citation":"G.W. Leibniz, Dissertatio de arte combinatoria (Leipzig, 1666); Wikipedia, ‘Characteristica universalis’, over het ‘alfabet’ van de eerste begrippen en de parallel met J. Wilkins, An Essay towards a Real Character, and a Philosophical Language (Londen, 1668).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Characteristica_universalis","chapter":14},{"note":2,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Leibniz's Influence on 19th Century Logic’, over F.A. Trendelenburg, ‘Über Leibnizens Entwurf einer allgemeinen Charakteristik’ (1857), Freges verwijzing naar de calculus ratiocinator (1879, 1883) en de recensie van E. Schröder (1880). De term characteristica universalis komt niet uit het werk van 1666.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/leibniz-logic-influence/","chapter":14},{"note":3,"citation":"G.W. Leibniz, De arte characteristica ad perficiendas scientias ratione nitentes (ongedateerd), in C.I. Gerhardt (red.), Die philosophischen Schriften von Gottfried Wilhelm Leibniz, deel VII (Berlijn, 1890). Latijn: ‘sufficiet enim calamos in manus sumere sedereque ad abacos, et sibi mutuo (accito si placet amico) dicere: calculemus’. Vergelijkbare passages staan elders in Leibniz' werk.","url":"https://en.wikiquote.org/wiki/Gottfried_Leibniz","chapter":14},{"note":4,"citation":"G.W. Leibniz, ‘Explication de l'arithmétique binaire’, Mémoires de l'Académie Royale des Sciences (1703); ‘Nova methodus pro maximis et minimis’, Acta Eruditorum (1684).","chapter":14},{"note":5,"citation":"A. De Morgan, Formal Logic: or, The Calculus of Inference, Necessary and Probable (Londen, 1847); G. Boole, The Mathematical Analysis of Logic (Cambridge, 1847) en An Investigation of the Laws of Thought (Londen, 1854); MacTutor, ‘George Boole’ (benoeming in Cork in 1849).","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Boole/","chapter":14},{"note":6,"citation":"C.E. Shannon, ‘A Symbolic Analysis of Relay and Switching Circuits’, Transactions of the American Institute of Electrical Engineers 57 (1938), gebaseerd op zijn masterscriptie aan het MIT (1937).","chapter":14},{"note":7,"citation":"MacTutor, ‘Augustus De Morgan’ (de wetten van De Morgan; de term mathematical induction in zijn artikel ‘Induction (Mathematics)’ in de Penny Cyclopaedia, 1838). Het voorbeeld van het paardenhoofd is De Morgans eigen voorbeeld van een geldige gevolgtrekking die de syllogistiek niet kan uitdrukken.","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/De_Morgan/","chapter":14},{"note":8,"citation":"G. Frege, Begriffsschrift, eine der arithmetischen nachgebildete Formelsprache des reinen Denkens (Halle: Nebert, 1879); Die Grundlagen der Arithmetik (Breslau, 1884); Grundgesetze der Arithmetik, 2 delen (Jena, 1893 en 1903). Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Gottlob Frege’.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/frege/","chapter":14},{"note":9,"citation":"R. Dedekind, Was sind und was sollen die Zahlen? (Braunschweig, 1888), § 64.","chapter":14},{"note":10,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘The Early Development of Set Theory’ (de briefwisseling eind 1873).","url":"https://plato.stanford.edu/entries/settheory-early/","chapter":14},{"note":11,"citation":"G. Cantor, ‘Ueber eine Eigenschaft des Inbegriffes aller reellen algebraischen Zahlen’, Journal für die reine und angewandte Mathematik 77 (1874); G. Cantor, ‘Ueber eine elementare Frage der Mannigfaltigkeitslehre’, Jahresbericht der Deutschen Mathematiker-Vereinigung 1 (1890–91). Het diagonaalargument werd in 1891 voorgedragen; het jaarverslag verscheen in 1892, en sommige bronnen dateren het daarom op 1892.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/settheory-early/","chapter":14},{"note":12,"citation":"D. Hilbert, ‘Über das Unendliche’ (voordracht Münster, 4 juni 1925), Mathematische Annalen 95 (1926). Over de continuümhypothese: K. Gödel, The Consistency of the Continuum Hypothesis (Princeton: Princeton University Press, 1940); P.J. Cohen, ‘The Independence of the Continuum Hypothesis’, Proceedings of the National Academy of Sciences 50 (1963).","chapter":14},{"note":13,"citation":"R. Dedekind, Stetigkeit und irrationale Zahlen (Braunschweig, 1872).","chapter":14},{"note":14,"citation":"G. Peano, Arithmetices principia, nova methodo exposita (Turijn, 1889). Peano begon zijn rij bij 1; de meeste moderne formuleringen beginnen bij 0.","chapter":14},{"note":15,"citation":"Brief van B. Russell aan G. Frege, 16 juni 1902, vertaald in J. van Heijenoort (red.), From Frege to Gödel: A Source Book in Mathematical Logic, 1879–1931 (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1967); het citaat volgens Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Russell's Paradox’.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/russell-paradox/","chapter":14},{"note":16,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Russell's Paradox’. Russell vond de paradox in het voorjaar van 1901, volgens eigen zeggen in juni. Zermelo vond iets vergelijkbaars ergens tussen 1897 en 1902.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/russell-paradox/","chapter":14},{"note":17,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Russell's Paradox’ en ‘Gottlob Frege’; G. Frege, Grundgesetze der Arithmetik II (1903), Nachwort.","chapter":14},{"note":18,"citation":"E. Zermelo, ‘Beweis, dass jede Menge wohlgeordnet werden kann’, Mathematische Annalen 59 (1904).","chapter":14},{"note":19,"citation":"E. Zermelo, ‘Untersuchungen über die Grundlagen der Mengenlehre I’, Mathematische Annalen 65 (1908). Het afzonderingsaxioma (Aussonderung) is de kern van zijn antwoord op de paradox.","chapter":14},{"note":20,"citation":"B. Russell, ‘Mathematical Logic as Based on the Theory of Types’, American Journal of Mathematics 30 (1908); A.N. Whitehead en B. Russell, Principia Mathematica, 3 delen (Cambridge: Cambridge University Press, 1910–1913), deel I, ∗54.43, en deel II, ∗110.643.","chapter":14},{"note":21,"citation":"D. Hilbert, ‘Neubegründung der Mathematik. Erste Mitteilung’, Abhandlungen aus dem Mathematischen Seminar der Hamburgischen Universität 1 (1922); voordrachten in Hamburg, 25–27 juli 1921. Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Hilbert's Program’.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/hilbert-program/","chapter":14},{"note":22,"citation":"D. Hilbert en W. Ackermann, Grundzüge der theoretischen Logik (Berlijn: Springer, 1928).","chapter":14},{"note":23,"citation":"D. Hilbert, ‘Naturerkennen und Logik’, voordracht Königsberg, 8 september 1930. De slotwoorden staan op zijn grafsteen in Göttingen.","chapter":14},{"note":24,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Kurt Gödel’ en ‘Gödel's Incompleteness Theorems’: Gödel vertelde Carnap op 26 augustus 1930 over zijn resultaat, maakte het op 7 september 1930 in Königsberg bekend, en publiceerde het in januari 1931. K. Gödel, ‘Über formal unentscheidbare Sätze der Principia Mathematica und verwandter Systeme I’, Monatshefte für Mathematik und Physik 38 (1931). Gödel was bij de publicatie 24 jaar; v1 noemde hem 25.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/goedel-incompleteness/","chapter":14},{"note":25,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Gödel's Incompleteness Theorems’; J.B. Rosser, ‘Extensions of Some Theorems of Gödel and Church’, Journal of Symbolic Logic 1 (1936).","url":"https://plato.stanford.edu/entries/goedel-incompleteness/","chapter":14},{"note":26,"citation":"G. Gentzen, ‘Untersuchungen über das logische Schließen’, Mathematische Zeitschrift 39 (1934–1935).","chapter":14},{"note":27,"citation":"G. Gentzen, ‘Die Widerspruchsfreiheit der reinen Zahlentheorie’, Mathematische Annalen 112 (1936); Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Hilbert's Program’.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/hilbert-program/","chapter":14},{"note":28,"citation":"A. Church, ‘An Unsolvable Problem of Elementary Number Theory’, American Journal of Mathematics 58 (1936); A. Church, ‘A Note on the Entscheidungsproblem’, Journal of Symbolic Logic 1 (1936).","chapter":14},{"note":29,"citation":"A.M. Turing, ‘On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem’, Proceedings of the London Mathematical Society (2) 42 (1936–1937). MacTutor, ‘Alan Turing’: het artikel was in april 1936 voltooid, werd in augustus herzien en verscheen in druk in 1936–1937. Turing werd geboren op 23 juni 1912.","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Turing/","chapter":14},{"note":30,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘The Church-Turing Thesis’; MacTutor, ‘Alan Turing’ (onderzoek onder Church in Princeton, 1936–1938).","url":"https://plato.stanford.edu/entries/church-turing/","chapter":14},{"note":31,"citation":"L.E.J. Brouwer, Over de grondslagen der wiskunde (proefschrift, Amsterdam, 1907); D. van Dalen, L.E.J. Brouwer: Topologist, Intuitionist, Philosopher (Londen: Springer, 2013); Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Intuitionism in the Philosophy of Mathematics’.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/intuitionism/","chapter":14},{"note":32,"citation":"L.E.J. Brouwer, ‘De onbetrouwbaarheid der logische principes’, Tijdschrift voor Wijsbegeerte 2 (1908).","chapter":14},{"note":33,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Intuitionism in the Philosophy of Mathematics’, over Brouwers ‘zwakke tegenvoorbeelden’ (vanaf 1908), met een voorbeeld van deze soort op basis van het vermoeden van Goldbach.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/intuitionism/","chapter":14},{"note":34,"citation":"H. Weyl, ‘Über die neue Grundlagenkrise der Mathematik’, Mathematische Zeitschrift 10 (1921).","chapter":14},{"note":35,"citation":"D. Hilbert, ‘Die Grundlagen der Mathematik’ (voordracht Hamburg, 1927), Abhandlungen aus dem Mathematischen Seminar der Hamburgischen Universität 6 (1928); Wikipedia, ‘Brouwer–Hilbert controversy’.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Brouwer%E2%80%93Hilbert_controversy","chapter":14},{"note":36,"citation":"D. van Dalen, ‘The War of the Frogs and the Mice, or the Crisis of the Mathematische Annalen’, The Mathematical Intelligencer 12/4 (1990), 17–31: Hilberts brief van 25 oktober 1928; Einstein aan Born, 27 november 1928 (Frosch-Mäusekrieg, naar de Batrachomyomachia); de reorganisatie van 27 december 1928; Brouwers rondschrijven van 23 januari 1929.","url":"https://webspace.science.uu.nl/~wepst101/elliptic/vandalen1990.pdf","chapter":14},{"note":37,"citation":"A. Heyting, ‘Die formalen Regeln der intuitionistischen Logik’, Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften, Physikalisch-mathematische Klasse (1930).","chapter":14},{"note":38,"citation":"A.N. Kolmogorov, ‘O principe tertium non datur’, Matematičeskij Sbornik 32 (1925); A. Kolmogoroff, ‘Zur Deutung der intuitionistischen Logik’, Mathematische Zeitschrift 35 (1932).","chapter":14},{"note":39,"citation":"Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Intuitionism in the Philosophy of Mathematics’ (de clausules van de BHK-interpretatie, door Heyting systematisch uiteengezet in 1934). BHK staat voor Brouwer, Heyting en Kolmogorov.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/intuitionism/","chapter":14},{"note":40,"citation":"A. Church, ‘A Set of Postulates for the Foundation of Logic’, Annals of Mathematics 33 (1932) en 34 (1933); S.C. Kleene en J.B. Rosser, ‘The Inconsistency of Certain Formal Logics’, Annals of Mathematics 36 (1935); Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘The Lambda Calculus’.","url":"https://plato.stanford.edu/entries/lambda-calculus/","chapter":14},{"note":41,"citation":"A. Church, ‘A Formulation of the Simple Theory of Types’, Journal of Symbolic Logic 5 (1940).","chapter":14},{"note":42,"citation":"H.B. Curry, ‘Functionality in Combinatory Logic’, Proceedings of the National Academy of Sciences 20 (1934); H.B. Curry en R. Feys, Combinatory Logic, deel I (Amsterdam: North-Holland, 1958).","chapter":14},{"note":43,"citation":"W.A. Howard, ‘The Formulae-as-Types Notion of Construction’ (manuscript 1969), in J.P. Seldin en J.R. Hindley (red.), To H.B. Curry: Essays on Combinatory Logic, Lambda Calculus and Formalism (Londen: Academic Press, 1980); Wikipedia, ‘Curry–Howard correspondence’ (ook over Lambek en De Bruijn).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Curry%E2%80%93Howard_correspondence","chapter":14},{"note":44,"citation":"N.G. de Bruijn, ‘The Mathematical Language AUTOMATH, its Usage, and Some of its Extensions’ (1968), in R.P. Nederpelt, J.H. Geuvers en R.C. de Vrijer (red.), Selected Papers on Automath (Amsterdam: North-Holland, 1994); MacTutor, ‘Nicolaas Govert de Bruijn’ (geboren Den Haag 9 juli 1918, overleden Nuenen 17 februari 2012; hoogleraar in Eindhoven 1960–1984).","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/De_Bruijn/","chapter":14},{"note":45,"citation":"L.S. van Benthem Jutting, Checking Landau's “Grundlagen” in the AUTOMATH System (proefschrift, Technische Hogeschool Eindhoven, 1977; Amsterdam: Mathematisch Centrum). Promotoren N.G. de Bruijn en W. Peremans. E. Landau, Grundlagen der Analysis (Leipzig, 1930).","url":"https://research.tue.nl/en/publications/checking-landaus-grundlagen-in-the-automath-system","chapter":14},{"note":46,"citation":"P. Martin-Löf, Intuitionistic Type Theory, aantekeningen van G. Sambin (Napels: Bibliopolis, 1984); Wikipedia, ‘Intuitionistic type theory’ (de versies van 1971, 1972, 1973/1975 en 1979); Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Intuitionistic Type Theory’.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Intuitionistic_type_theory","chapter":14},{"note":47,"citation":"Th. Coquand en G. Huet, ‘The Calculus of Constructions’, Information and Computation 76 (1988); Wikipedia, ‘Rocq’ (eerste uitgave 1989; naamswijziging aangekondigd in oktober 2023, officieel met Rocq 9.0 in maart 2025).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Rocq","chapter":14},{"note":48,"citation":"U. Norell, Towards a Practical Programming Language Based on Dependent Type Theory (proefschrift, Chalmers, Göteborg, 2007); Wikipedia, ‘Agda (programming language)’.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Agda_(programming_language)","chapter":14},{"note":49,"citation":"L. de Moura e.a., ‘The Lean Theorem Prover’, in Automated Deduction – CADE-25 (2015); Wikipedia, ‘Lean (proof assistant)’ (Mathlib sinds 2017; stand mei 2025).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Lean_(proof_assistant)","chapter":14},{"note":50,"citation":"L.C. Paulson, Isabelle: A Generic Theorem Prover (Berlijn: Springer, 1994); G. Klein e.a., ‘seL4: Formal Verification of an OS Kernel’, Proceedings of the 22nd ACM Symposium on Operating Systems Principles (2009).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Isabelle_(proof_assistant)","chapter":14},{"note":51,"citation":"K. Appel en W. Haken, ‘Every Planar Map is Four Colorable’, Illinois Journal of Mathematics 21 (1977), deel I, 429–490, en deel II (met J. Koch), 491–567. Het aantal configuraties verschilt per versie en per bron; de Wikipedia noemt 1.834, later teruggebracht tot 1.482.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Four_color_theorem","chapter":14},{"note":52,"citation":"G. Gonthier, ‘Formal Proof – The Four-Color Theorem’, Notices of the American Mathematical Society 55/11 (2008), 1382–1393, waarin Gonthier schrijft dat de volledige formalisering in 2005 werd bereikt.","url":"https://www.ams.org/notices/200811/tx081101382p.pdf","chapter":14},{"note":53,"citation":"T.C. Hales, ‘A Proof of the Kepler Conjecture’, Annals of Mathematics 162 (2005); T.C. Hales e.a., ‘A Formal Proof of the Kepler Conjecture’, Forum of Mathematics, Pi 5 (2017); Wikipedia, ‘Kepler conjecture’.","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Kepler_conjecture","chapter":14},{"note":54,"citation":"W. Feit en J.G. Thompson, ‘Solvability of Groups of Odd Order’, Pacific Journal of Mathematics 13 (1963); G. Gonthier e.a., ‘A Machine-Checked Proof of the Odd Order Theorem’, in Interactive Theorem Proving (ITP 2013), Lecture Notes in Computer Science 7998 (Berlijn: Springer, 2013).","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Feit%E2%80%93Thompson_theorem","chapter":14},{"note":55,"citation":"Lean Community, ‘Completion of the Liquid Tensor Experiment’ (leanprover-community.github.io, juli 2022): voltooid op 14 juli 2022; P. Scholze, ‘Liquid Tensor Experiment’, uitdaging van 5 december 2020.","url":"https://leanprover-community.github.io/blog/posts/lte-final/","chapter":14},{"note":1,"citation":"D.R. Grayson, ‘Vladimir Voevodsky (1966–2017)’, Nature 551 (9 november 2017), 169; MacTutor History of Mathematics, ‘Vladimir Voevodsky’","url":"https://media.nature.com/original/magazine-assets/d41586-017-05477-9/d41586-017-05477-9.pdf","chapter":15},{"note":2,"citation":"Institute for Advanced Study, ‘Vladimir Voevodsky 1966–2017’ (2017); MacTutor, ‘Vladimir Voevodsky’","url":"https://www.ias.edu/news/2017/vladimir-voevodsky-obituary","chapter":15},{"note":3,"citation":"IAS (2017); MacTutor, ‘Vladimir Voevodsky’","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Voevodsky/","chapter":15},{"note":4,"citation":"F. Morel en V. Voevodsky, ‘A¹-homotopy theory of schemes’, Publications Mathématiques de l'IHÉS 90 (1999), 45–143","url":"https://www.numdam.org/item/PMIHES_1999__90__45_0/","chapter":15},{"note":5,"citation":"V. Voevodsky, ‘Motivic cohomology with Z/2-coefficients’, Publications Mathématiques de l'IHÉS 98 (2003), 59–104; Grayson (2017)","url":"https://numdam.org/articles/10.1007/s10240-003-0010-6/","chapter":15},{"note":6,"citation":"MacTutor, ‘Vladimir Voevodsky’ (Fieldsmedaille, Beijing, 20 augustus 2002)","url":"https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Voevodsky/","chapter":15},{"note":7,"citation":"V. Voevodsky, ‘On motivic cohomology with Z/l-coefficients’, Annals of Mathematics 174 (2011), 401–438; ‘La conjecture de Bloch-Kato [d'après M. Rost et V. Voevodsky]’, Astérisque 361 (2014)","url":"https://annals.math.princeton.edu/2011/174-1/p11","chapter":15},{"note":8,"citation":"IAS (2017), citaat van Deligne","url":"https://www.ias.edu/news/2017/vladimir-voevodsky-obituary","chapter":15},{"note":9,"citation":"V. Voevodsky, ‘The Origins and Motivations of Univalent Foundations’, The Institute Letter (IAS, zomer 2014)","url":"https://www.ias.edu/ideas/2014/voevodsky-origins","chapter":15},{"note":10,"citation":"Voevodsky (2014), over ‘Cohomological Theory of Presheaves with Transfers’ (1992–93; verbeterd 2006)","url":"https://www.ias.edu/ideas/2014/voevodsky-origins","chapter":15},{"note":11,"citation":"Voevodsky (2014); C. Simpson, ‘Homotopy Types of Strict 3-groupoids’, arXiv (oktober 1998); nLab, ‘homotopy hypothesis’","url":"https://ncatlab.org/nlab/show/homotopy+hypothesis","chapter":15},{"note":12,"citation":"Voevodsky (2014)","url":"https://www.ias.edu/ideas/2014/voevodsky-origins","chapter":15},{"note":13,"citation":"B. Ahrens, ‘A history of UniMath’ (dia's)","url":"https://ncatlab.org/nlab/files/Ahrens-UniMathHistory.pdf","chapter":15},{"note":14,"citation":"H. Poincaré, ‘Analysis situs’, Journal de l'École Polytechnique, 2e reeks, 1 (1895)","url":null,"chapter":15},{"note":15,"citation":"H. Hopf, ‘Über die Abbildungen der dreidimensionalen Sphäre auf die Kugelfläche’, Mathematische Annalen 104 (1931), 637–665","url":null,"chapter":15},{"note":16,"citation":"A. Grothendieck, Pursuing Stacks (manuscript, 1983); J. Baez, ‘The Homotopy Hypothesis’ (2007); nLab, ‘homotopy hypothesis’","url":"https://ncatlab.org/nlab/show/homotopy+hypothesis","chapter":15},{"note":17,"citation":"S. Eilenberg en S. Mac Lane, ‘General Theory of Natural Equivalences’, Transactions of the American Mathematical Society 58 (1945), 231–294","url":"https://www.ams.org/tran/1945-058-00/S0002-9947-1945-0013131-6/","chapter":15},{"note":18,"citation":"C. McLarty, ‘The Uses and Abuses of the History of Topos Theory’, British Journal for the Philosophy of Science 41 (1990), 351–375; F.W. Lawvere, ‘An Elementary Theory of the Category of Sets’, PNAS 52 (1964), 1506–1511","url":null,"chapter":15},{"note":19,"citation":"P. Martin-Löf, Intuitionistic Type Theory (Napels: Bibliopolis, 1984); The Univalent Foundations Program, Homotopy Type Theory (IAS, 2013), hoofdstukken 1.12 en 2","url":"https://homotopytypetheory.org/book/","chapter":15},{"note":20,"citation":"M. Hofmann en T. Streicher, ‘The Groupoid Model Refutes Uniqueness of Identity Proofs’, LICS 1994, 208–212; ‘The Groupoid Interpretation of Type Theory’, in Twenty-Five Years of Constructive Type Theory, Oxford Logic Guides 36 (Oxford: Oxford University Press, 1998), 83–111","url":"https://homotopytypetheory.org/references/hofmann-streicher-the-groupoid-interpretation-of-type-theory/","chapter":15},{"note":21,"citation":"S. Awodey en M.A. Warren, ‘Homotopy Theoretic Models of Identity Types’, Mathematical Proceedings of the Cambridge Philosophical Society 146 (2009), 45–55; arXiv:0709.0248","url":"https://homotopytypetheory.org/references/awodey-warren-homotopy-theoretic-models-of-identity-types/","chapter":15},{"note":22,"citation":"Voevodsky (2014); Ahrens, ‘A history of UniMath’","url":"https://ncatlab.org/nlab/files/Ahrens-UniMathHistory.pdf","chapter":15},{"note":23,"citation":"K. Kapulkin en P. LeFanu Lumsdaine, ‘The Simplicial Model of Univalent Foundations (after Voevodsky)’, Journal of the European Mathematical Society 23 (2021), 2071–2126","url":"https://ems.press/journals/jems/articles/274693","chapter":15},{"note":24,"citation":"Voevodsky (2014); IAS (2017); Homotopy Type Theory (2013), hoofdstuk 2.10; nLab, ‘univalence axiom’","url":"https://www.ias.edu/ideas/2014/voevodsky-origins","chapter":15},{"note":25,"citation":"Homotopy Type Theory (2013), hoofdstuk 4.9","url":"https://homotopytypetheory.org/book/","chapter":15},{"note":26,"citation":"Homotopy Type Theory (2013), hoofdstukken 3 en 7","url":"https://homotopytypetheory.org/book/","chapter":15},{"note":27,"citation":"Mini-Workshop: The Homotopy Interpretation of Constructive Type Theory, Oberwolfach Reports 8 (2011), 609–638; M. Shulman, ‘Homotopy Type Theory, VI’, The n-Category Café (24 april 2011)","url":"https://golem.ph.utexas.edu/category/2011/04/homotopy_type_theory_vi.html","chapter":15},{"note":28,"citation":"Homotopy Type Theory (2013), hoofdstuk 6","url":"https://homotopytypetheory.org/book/","chapter":15},{"note":29,"citation":"Shulman, ‘Homotopy Type Theory, VI’ (2011)","url":"https://golem.ph.utexas.edu/category/2011/04/homotopy_type_theory_vi.html","chapter":15},{"note":30,"citation":"D.R. Licata en M. Shulman, ‘Calculating the Fundamental Group of the Circle in Homotopy Type Theory’, LICS 2013; arXiv:1301.3443; Homotopy Type Theory (2013), hoofdstuk 8","url":"https://arxiv.org/abs/1301.3443","chapter":15},{"note":31,"citation":"Voevodsky (2014); IAS, ‘Univalent Foundations of Mathematics’ (24 september 2012–15 augustus 2013)","url":"https://www.ias.edu/math/sp/univalent","chapter":15},{"note":32,"citation":"IAS (2017); homotopytypetheory.org/book (620 pagina's gedrukt, enige editie, Computing Reviews Notable Book 2013)","url":"https://homotopytypetheory.org/book/","chapter":15},{"note":33,"citation":"Grayson (2017); Ahrens, ‘A history of UniMath’","url":"https://ncatlab.org/nlab/files/Ahrens-UniMathHistory.pdf","chapter":15},{"note":34,"citation":"Ahrens, ‘A history of UniMath’; UniMath README","url":"https://github.com/UniMath/UniMath","chapter":15},{"note":35,"citation":"A. Bauer e.a., ‘The HoTT Library: A Formalization of Homotopy Type Theory in Coq’, arXiv:1610.04591 (2016)","url":"https://arxiv.org/abs/1610.04591","chapter":15},{"note":36,"citation":"Ahrens, ‘A history of UniMath’ (lezing van Voevodsky, juli 2017)","url":"https://ncatlab.org/nlab/files/Ahrens-UniMathHistory.pdf","chapter":15},{"note":37,"citation":"C. Cohen, T. Coquand, S. Huber en A. Mörtberg, ‘Cubical Type Theory: A Constructive Interpretation of the Univalence Axiom’, TYPES 2015, LIPIcs 69 (2018), artikel 5","url":"https://drops.dagstuhl.de/opus/volltexte/2018/8475/","chapter":15},{"note":38,"citation":"A. Vezzosi, A. Mörtberg en A. Abel, ‘Cubical Agda: A Dependently Typed Programming Language with Univalence and Higher Inductive Types’, ICFP 2019; Journal of Functional Programming 31 (2021), e8","url":"https://research.chalmers.se/en/publication/547255","chapter":15},{"note":39,"citation":"M. Shulman, ‘All (∞,1)-toposes have strict univalent universes’, arXiv:1904.07004 (2019)","url":"https://home.sandiego.edu/~shulman/papers/","chapter":15},{"note":40,"citation":"U. Schreiber, ‘Differential Cohomology in a Cohesive ∞-Topos’, arXiv:1310.7930 (2013)","url":null,"chapter":15},{"note":41,"citation":"U. Schreiber en M. Shulman, ‘Quantum Gauge Field Theory in Cohesive Homotopy Type Theory’, Proceedings QPL 2012, EPTCS 158 (2014), 109–126","url":"https://ncatlab.org/schreiber/show/Quantum+gauge+field+theory+in+Cohesive+homotopy+type+theory","chapter":15},{"note":42,"citation":"M. Shulman, ‘Brouwer's Fixed-Point Theorem in Real-Cohesive Homotopy Type Theory’, Mathematical Structures in Computer Science 28 (2018), 856–941; E. Rijke, M. Shulman en B. Spitters, ‘Modalities in Homotopy Type Theory’, Logical Methods in Computer Science 16 (2020)","url":"https://www.cambridge.org/core/product/8270C2EAC4EE5D5CDBA17EEB3FF6B19E","chapter":15},{"note":43,"citation":"IAS (2017); Grayson (2017)","url":"https://www.ias.edu/news/2017/vladimir-voevodsky-obituary","chapter":15},{"note":44,"citation":"Grayson (2017); IAS (2017)","url":"https://www.ias.edu/news/2017/vladimir-voevodsky-obituary","chapter":15},{"note":45,"citation":"Aankondiging HoTT/UF 2025 (Genua, 15–16 april 2025), Agda-mailinglijst","url":"https://lists.chalmers.se/pipermail/agda/2025/013350.html","chapter":15},{"note":46,"citation":"E. Rijke, Introduction to Homotopy Type Theory, Cambridge Studies in Advanced Mathematics 219 (Cambridge: Cambridge University Press, 2025)","url":"https://cambridge.org/core/books/introduction-to-homotopy-type-theory/0DD31EC06C80797A50ACE807251E80B6","chapter":15},{"note":47,"citation":"E. Riehl en M. Shulman, ‘A Type Theory for Synthetic ∞-Categories’, Higher Structures 1 (2017); N. Kudasov, E. Riehl en J. Weinberger, ‘Formalizing the ∞-Categorical Yoneda Lemma’, arXiv:2309.08340 (2023); N. Kudasov, V. Sim en B. Ahrens, ‘Rzk: a Proof Assistant for Synthetic ∞-Categories’, arXiv:2607.12207 (2026)","url":"https://arxiv.org/abs/2607.12207","chapter":15},{"note":48,"citation":"M. Shulman, publicaties en lezingen (hogere observationele typetheorie, Narya)","url":"https://home.sandiego.edu/~shulman/papers/","chapter":15},{"note":49,"citation":"Spinoza, Ethica I, definities 3–6 en axioma 4 (Latijnse tekst)","url":"https://www.thelatinlibrary.com/spinoza.ethica1.html","chapter":15},{"note":50,"citation":"Spinoza, Ethica I, stellingen 10 (toelichting), 11, 13, 14, 15 en 16","url":"https://www.thelatinlibrary.com/spinoza.ethica1.html","chapter":15},{"note":51,"citation":"Spinoza, Ethica II, stelling 7 en toelichting; III, stelling 2","url":"https://www.thelatinlibrary.com/spinoza.ethica2.html","chapter":15},{"note":52,"citation":"Spinoza, Ethica III, definitie 3; stelling 11, toelichting; stellingen 6–7","url":"https://www.thelatinlibrary.com/spinoza.ethica3.html","chapter":15},{"note":53,"citation":"Spinoza, Ethica V, stellingen 3 en 42","url":"https://www.thelatinlibrary.com/spinoza.ethica5.html","chapter":15},{"note":54,"citation":"C. Jarrett, ‘The Logical Structure of Spinoza's Ethics, Part I’, Synthese 37 (1978), 15–65; J.I. Friedman, ‘An Overview of Spinoza's Ethics’, Synthese 37 (1978), 67–106; J.I. Friedman, ‘How the Finite Follows from the Infinite in Spinoza's Metaphysical System’, Synthese 69 (1986), 371–407; R. Busom Zabala, ‘Els tres llenguatges de l'Etica de Spinoza’ (1989), Port. vert. Revista Conatus 17 (2025), 89–95","url":"https://link.springer.com/article/10.1007/BF00869440","chapter":15},{"note":55,"citation":"J. Hladik, ‘Spinoza's Ontology’, Proceedings WSPI 2004, DFKI Research Report RR-04-02","url":"https://iccl.inf.tu-dresden.de/w/images/2/2d/Hladik-WSPI-04.pdf","chapter":15},{"note":56,"citation":"P. Sierra Márquez, A Formalization of Spinoza's Ethics, Part 1: Consequences for Interpretation (masterscriptie, ILLC, Universiteit van Amsterdam, 2017), MoL-2017-02","url":"https://eprints.illc.uva.nl/1537/","chapter":15},{"note":57,"citation":"J.K. Horner, ‘A Computationally Assisted Reconstruction of an Ontological Argument in Spinoza's The Ethics’, Open Philosophy 2 (2019), 211–229","url":"https://doaj.org/article/3cdbd55333d341a79727496c6431c6a1","chapter":15},{"note":58,"citation":"Y. Nakamura, ‘Bennett's Conjecture in Lean 4: Counter-Models for the PSR-Reducibility of Spinoza's Propositions V and XIV’, arXiv:2605.02331 (mei 2026, nog niet beoordeeld)","url":"https://arxiv.org/abs/2605.02331","chapter":15},{"note":59,"citation":"J. Konstapel, ‘Een nieuwe Ethica van Spinoza’, constable.blog, 8 april 2025 (bijgewerkt 2 mei 2025)","url":null,"chapter":15},{"note":1,"citation":"J. Konstapel, ‘Een nieuwe Ethica van Spinoza’, constable.blog, 8 april 2025 (bijgewerkt 2 mei 2025), constable.blog/2025/04/08/een-nieuwe-ethica/. De blog spreekt in de titel van ‘een Nieuwe Ethica van Spinoza’.","url":"https://constable.blog/2025/04/08/een-nieuwe-ethica/","chapter":16},{"note":2,"citation":"Konstapel (2025), onderdeel ‘Toelichting’. In de inleiding staat dat de blog ‘m.b.v. GPT-4’ werd gegenereerd.","chapter":16},{"note":3,"citation":"Konstapel (2025), onderdelen ‘Aanleiding’ en ‘De Moderne Ethica’.","chapter":16},{"note":4,"citation":"Konstapel (2025), onderdelen ‘Hoe nu Verder?’, ‘Onderzoek Ethica Gemini’ en ‘de Ethica vertaald naar Muziek’. De inhoud van de twee downloadbare documenten is voor dit hoofdstuk niet beoordeeld.","chapter":16},{"note":5,"citation":"Konstapel (2025), § 3.2.1 ‘Basistypen en Afhankelijke Typen’. Over afhankelijke typen: The Univalent Foundations Program, *Homotopy Type Theory: Univalent Foundations of Mathematics* (Princeton: Institute for Advanced Study, 2013), hoofdstuk 1.","chapter":16},{"note":6,"citation":"*Ethica* I, definities 3 en 5. Citaten uit de *Ethica* in dit hoofdstuk zijn eigen vertalingen; vgl. Spinoza, *Ethica*, vert. H. Krop (Amsterdam: Bert Bakker, 2002).","chapter":16},{"note":7,"citation":"Konstapel (2025), § 3.2.3. Over Π-typen: *Homotopy Type Theory* (2013), hoofdstuk 1.","chapter":16},{"note":8,"citation":"Konstapel (2025), § 6. Over Σ-typen: *Homotopy Type Theory* (2013), hoofdstuk 1.","chapter":16},{"note":9,"citation":"*Homotopy Type Theory* (2013), hoofdstuk 2. Zie ook hoofdstuk 15 van dit boek.","chapter":16},{"note":10,"citation":"*Homotopy Type Theory* (2013), hoofdstuk 3, over samentrekbaarheid (*contractibility*).","chapter":16},{"note":11,"citation":"*Homotopy Type Theory* (2013), hoofdstuk 6 (hogere inductieve typen) en hoofdstuk 8 (onder meer de berekening van de lussen rond de cirkel).","chapter":16},{"note":12,"citation":"*Homotopy Type Theory* (2013), hoofdstuk 2; nLab, ‘univalence axiom’.","chapter":16},{"note":13,"citation":"A. Vezzosi, A. Mörtberg en A. Abel, ‘Cubical Agda: A Dependently Typed Programming Language with Univalence and Higher Inductive Types’, *Proceedings of the ACM on Programming Languages* 3, ICFP (2019). Het voorbeeld van unaire en binaire getallen is opgenomen in de standaardbibliotheek van Cubical Agda.","chapter":16},{"note":14,"citation":"Konstapel (2025), § 3.2.2 en ‘Geoptimaliseerd model’.","chapter":16},{"note":15,"citation":"*Ethica* I, definitie 6 en stelling 11; II, axioma 5. Vgl. brief 64 aan Schuller (juli 1675).","chapter":16},{"note":16,"citation":"Konstapel (2025), § 4 en ‘Geoptimaliseerd model’ (‘NormalizedPath’, ‘PrimaryCausa’).","chapter":16},{"note":17,"citation":"*Ethica* I, axioma 4.","chapter":16},{"note":18,"citation":"*Homotopy Type Theory* (2013), hoofdstuk 9; B. Ahrens, K. Kapulkin en M. Shulman, ‘Univalent Categories and the Rezk Completion’, *Mathematical Structures in Computer Science* 25 (2015).","chapter":16},{"note":19,"citation":"*Ethica* II, stelling 7.","chapter":16},{"note":20,"citation":"Konstapel (2025), § 4.","chapter":16},{"note":21,"citation":"*Ethica* II, stelling 7, toelichting.","chapter":16},{"note":22,"citation":"*Homotopy Type Theory* (2013), hoofdstuk 2 (univalentie) en hoofdstuk 9 (het principe van structuuridentiteit). Dat univalentie in de lopende tekst van de blog niet voorkomt, is nagegaan in de versie van 2 mei 2025.","chapter":16},{"note":23,"citation":"Konstapel (2025), § 5 en latere varianten (‘ModernAffect’, ‘OptimizedAffectus’).","chapter":16},{"note":24,"citation":"*Ethica* III, stelling 11, toelichting.","chapter":16},{"note":25,"citation":"*Ethica* V, stelling 3.","chapter":16},{"note":26,"citation":"*Ethica* III, definities van de affecten 2 en 3, met uitleg.","chapter":16},{"note":27,"citation":"Konstapel (2025), § 6.","chapter":16},{"note":28,"citation":"Konstapel (2025), § 7.2. De formule luidt in de blog `Type Beatitudo := fix F(X : Type).Σ(a : Affectus).(isActive(a) × F(X))`.","chapter":16},{"note":29,"citation":"*Ethica* V, stelling 42.","chapter":16},{"note":30,"citation":"Konstapel (2025), § 7.6.","chapter":16},{"note":31,"citation":"Konstapel (2025), ‘Geoptimaliseerd model’.","chapter":16},{"note":32,"citation":"Konstapel (2025), ‘Geoptimaliseerd model’, conclusie (‘MinimalCausa’ met ‘SelfCausation’, ‘AttributionCausa’ en ‘ModificationCausa’; ‘EssentialAffect’; ‘PrimaryTransformation’; ‘BeatitudoPath’).","chapter":16},{"note":33,"citation":"Vezzosi, Mörtberg en Abel (2019); C. Cohen, T. Coquand, S. Huber en A. Mörtberg, ‘Cubical Type Theory: A Constructive Interpretation of the Univalence Axiom’, in *TYPES 2015*, LIPIcs 69 (2018).","chapter":16},{"note":34,"citation":"L. de Moura en S. Ullrich, ‘The Lean 4 Theorem Prover and Programming Language’, in *Automated Deduction – CADE 28*, LNCS 12699 (2021). In Lean zijn bewijzen van proposities per definitie gelijk (*proof irrelevance*), waardoor univalentie niet kan worden toegevoegd.","chapter":16},{"note":35,"citation":"C. Jarrett, ‘The Logical Structure of Spinoza's Ethics, Part I’, *Synthese* 37 (1978), 15–65; bespreking door J. Bennett en P. van Inwagen in *The Journal of Symbolic Logic* 49 (1984), 996–997. Het exacte aantal toegevoegde axioma's kon niet worden vastgesteld. De eerste versie van dit boek noemde er vijftien; L. Wischik, ‘The Shape of Deduction in Spinoza's Ethics’ (M.Phil.-essay, 1997), die Jarretts notatie overneemt, somt twaalf aanvullende axioma's op (A8–A19).","url":"https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-symbolic-logic/article/abs/jarrett-charles-the-logical-structure-of-spinozas-ethics-part-i-synthese-vol-371978-pp-1565/1E9108B35062D37124272A7861F0629D","chapter":16},{"note":36,"citation":"J. Hladik, ‘Spinoza's Ontology’, in G. Büchel, B. Klein en T. Roth-Berghofer (red.), *Proceedings of the 1st Workshop on Philosophy and Informatics (WSPI 2004)*, DFKI Research Report RR-04-02 (2004). Saga is een tableau-programma voor het *guarded fragment* van de predicatenlogica.","url":"https://iccl.inf.tu-dresden.de/w/images/2/2d/Hladik-WSPI-04.pdf","chapter":16},{"note":37,"citation":"Hladik (2004). De samenvatting van het artikel zelf is niet helemaal consistent in haar tellingen; de hier genoemde aantallen volgen de uitwerking in de tekst.","chapter":16},{"note":38,"citation":"P. Sierra Márquez, *A Formalization of Spinoza's Ethics, Part 1: Consequences for Interpretation*, MoL-2017-02 (masterscriptie, ILLC, Universiteit van Amsterdam, 2017), eprints.illc.uva.nl/1537.","url":"https://eprints.illc.uva.nl/1537/","chapter":16},{"note":39,"citation":"J.K. Horner, ‘A Computationally Assisted Reconstruction of an Ontological Argument in Spinoza's The Ethics’, *Open Philosophy* 2 (2019), 211–229, doi:10.1515/opphil-2019-0012.","url":"https://doaj.org/article/3cdbd55333d341a79727496c6431c6a1","chapter":16},{"note":40,"citation":"Y. Nakamura, ‘Bennett's Conjecture in Lean 4: Counter-Models for the PSR-Reducibility of Spinoza's Propositions V and XIV’, arXiv:2605.02331 (mei 2026, nog niet beoordeeld); J. Bennett, *A Study of Spinoza's Ethics* (Indianapolis: Hackett, 1984), § 17. Nakamura zegt zelf dat zijn tegenmodellen alleen gelden voor de varianten van het principe die hij heeft uitgewerkt, en dat hij geen volledige formalisering van het eerste deel geeft.","url":"https://arxiv.org/pdf/2605.02331","chapter":16},{"note":41,"citation":"Konstapel (2025), ‘Een Moderne Ethica’. De punten zijn hier ingekort weergegeven.","chapter":16},{"note":42,"citation":"*Ethica* I, stellingen 14, 15 en 29, en stelling 33, toelichting 1; IV, voorwoord; II, stelling 7.","chapter":16},{"note":43,"citation":"*Ethica* III, definities van de affecten 2 en 3, stelling 9, toelichting, en definitie 2; V, stelling 3; II, stelling 40, toelichting 2; I, definitie 7; brief 58 aan Schuller, oktober 1674.","chapter":16},{"note":44,"citation":"*Ethica* V, stellingen 32–36; IV, stellingen 18 (toelichting) en 35–37; II, stelling 44, gevolg 2; V, stellingen 29–31 en 42.","chapter":16},{"note":45,"citation":"F. Klein, *Vergleichende Betrachtungen über neuere geometrische Forschungen* (Erlangen, 1872); D. Hilbert, *Grundlagen der Geometrie* (Leipzig: Teubner, 1899). Het Erlanger programma is van Klein, niet van Hilbert; zie hoofdstuk 13.","chapter":16},{"note":46,"citation":"Konstapel (2025), ‘Hoe nu Verder?’; A.P. Fiske, *Structures of Social Life: The Four Elementary Forms of Human Relations* (New York: Free Press, 1991).","chapter":16}]}