MAZE-Bank — beschrijving, uitleg & handleiding

Dit document leest in vier lagen, voor vier lezers: wie het gebruikt (§7), wie het idee wil begrijpen (§0–6), wie het bouwt (§8–9), en wie verder wil (§4). Elke sectie draagt een label dat zegt hoe lang hij meegaat.

blijvendOverleeft een herbouw — het idee, het stelsel, de regels. Wie de bank opnieuw zou bouwen, leest dit als opdracht.

beweegt met de codeBeschrijft hoe het nú is gebouwd — de schermen, de API, de stand. Dit kan verouderen; de drift-toets bewaakt de API-laag.

Laag 2 — voor de denker0Wat de maze-bank is blijvend

De maze-bank is geen bank. Ze is het gedeelde geheugen van een kring: een kroniek van daden. Er circuleert geen geld binnenin — er worden daden geregistreerd, bevestigd en rondgemaakt.

De bank is een dienst op de MAZE (het zelfadresserende net op balanced ternary), naast de diensten Financial Weather, Leefomgeving en Support. Ze woont op maze.swarp.nl/bank, met een API onder /api/bank/*.

Er zijn twee domeinen en één grens. De maas is het domein zonder geld: daar sluiten ketens van daden. Het euri-gebied is het domein van het geld: een maas zonder sluiting, waar ketens nooit in fase terugkomen. De grens is de plek waar de twee elkaar raken zonder zich te vermengen. Het contributiegetal meet hoeveel van het leven van een kring al binnen de sluiting valt; de Financial Weather-dienst meet hoe gevaarlijk het domein is dat daarbuiten bleef. Die twee getallen zijn elkaars spiegel — dat is de meetlat van het geheel.

De vier begrippen — houd ze uit elkaar

Alles in de bank is één van vier dingen. Wie ze door elkaar laat lopen, kan later niet meer bewijzen wat er precies gebeurd is.

gebeurtenis: de genoteerde daad — "Hans hielp Lea met het dak, dinsdag". Nog eenzijdig getekend: een toezegging.
bevestigde gebeurtenis: dezelfde daad nadat de ander "klopt" tikte — de tegen-handtekening. Pas nu telt ze mee.
berekende stand: de trit (−1/0/+1) en de kring — nergens opgeslagen, altijd afgeleid uit de bevestigde gebeurtenissen. Verandert door verval en nieuwe daden; de gebeurtenis eronder verandert nooit.
externe eurotransactie: een grenspost — euro's die aan de grens bewegen bij de vergunninghouder. Staat los van de drie hierboven.

De eerste drie wonen in de maas, waar geen geld circuleert; de vierde woont aan de grens. De kroniek bewaart de gebeurtenissen; de stand is slechts hun momentopname. Daarom kan een fout nooit worden weggepoetst — een gebeurtenis blijft staan, en een nieuwe gebeurtenis corrigeert de betekenis.

Laag 2 — voor de denker1Grondslag blijvend

Het register is de trit. Elke stand tussen twee leden is −1, 0 of +1. Min: ontvangen, nog niet rondgemaakt. Plus: gedaan, nog niet beantwoord. Nul: rust. Dit zijn geen bezittingen maar standen van spanning in het net; een saldo is nooit eigendom van een persoon.

Een proces is een doorgang — een overgang tussen standen die door nul gaat. Zeven doorgangen vormen het standaardalfabet (de sprong −→+ gaat alleen via 0); een negen-alfabet (directe sprong toegestaan) is de expliciete alternatieve configuratie, bevroren bij opening van een kring.

Er wordt niets geruild. Een wederdienst verplaatst geen substantie; er verandert een stand. Geld is potentie-actie: de handeling losgeknipt van wie, wat, waar en wanneer, opgeslagen als contextloze aanspraak. Alle bekende problemen van geld (oppotten, lange ketens, stuurbaarheid van bovenaf) zijn eigenschappen van die contextloosheid.

Gezondheid is switchen. Vaste complementaire rollen — permanente gever, permanente ontvanger — zijn de pathologie. Gezond is de stand die blijft wisselen. Eén uitzondering is geen pathologie maar een normale toestand: het lid wiens lijf of leven blijvend meer vraagt dan het geven kan. Die eenzijdigheid is behoefte, geen bevroren rol; het verval draagt haar, en geen enkel mechanisme mag haar signaleren, rangschikken of aan het lid tonen.

Taalregel. De registratie-eenheid is een zin met werkwoord en context, nooit een naamwoord met een getal. Elke vertaling van een daad naar een getal aan de voorkant maakt er potentie van en dooft de sociale emotie die het stelsel draagt.

Een deontisch stelsel — zonder sanctie

Achteraf gelezen is de bank een lopende implementatie van deontische logica (de logica van verplichting, permissie en verbod), en de lezing past zonder rest. Ze is niet uit die logica afgeleid — ze kwam uit een netmodel — maar elk kernmechanisme blijkt een deontische operator:

de bon: een gerichte verplichting O(x,y,A) — x is y een handeling verschuldigd (Kanger/Lindahl, Herrestad & Krogh); de afspraak is dezelfde met een dag: O(x,y,A,t).
de trit: het Hohfeld-correlaat: claim en plicht zijn één relatie, van twee kanten gelezen — daarom één trit per paar en een grootboek dat niet optelt.
de klopt-tik: een counts-as-regel (Jones & Sergot, Searle): de tik van de ontvanger geldt als nakoming. Het systeem stelt nooit zelf vast dat iets is nagekomen.
het verval: een nieuwe operator — continue discharge: de tijd doet het werk dat elders het strafapparaat doet; een ongetrokken tegoed voltooit zich als gift.
de netting: discharge door compositie — een keten van verplichtingen die elkaar over partijen heen ontslaat.
het aanbod: de permissie P (von Wright): "ik kan A", beschikbaarheid zonder plicht. Het verbod F bestaat als de bewuste afwezigheden in de regels.

Het beslissende: er is geen schendingstoestand. Geen sanctieconstante (Anderson), geen aanmaning, geen contrary-to-duty-cascade (Chisholm) — stilte is een toestand die het verval draagt. Dat maakt de bank, voor zover bekend, het eerste normatieve stelsel zonder sanctie. Uitgewerkt in het essay "The Use of Deontic Logic in the MAZE-Bank" (Konstapel, 11-9-2026).

Laag 2 — voor de denker · het model2Het stelsel blijvend

De maas & het verval

De eenheid is niet de rekening maar de maas: een ring waarin ketens van daden sluiten. Lidmaatschap is een meting, geen aanmelding — je hoort bij een maas omdat je bonnen met de anderen sluiten. De kring wordt uit de boekingen afgelezen (sterk verbonden component, Tarjan-SCC), niet benoemd; de maximale omvang is een sluitingsdiepte, geen ledental.

Elke boeking is een receipt met idempotentie (uniek per maas + kwitantie). De keten-bij-de-knoop (Holochain-referentie, geen blockchain): elke receipt draagt een sha256-hash over zijn inhoud plus de voorloper-hash van béide leden — een hash-keten per lid, exporteerbaar en elders naverifieerbaar. Beide zijden ondertekenen (HMAC); één handtekening is een toezegging (telt niet in het saldo) tot de andere zijde bevestigt.

Verval brengt elke open stand langzaam naar nul: wie tegoed heeft gaat trekken, wie schuld heeft gaat leveren, en elk tegoed dat niemand trekt voltooit zich als gift aan de kring. Verouderend geld als rekenkunde, niet als moraal. Het verval geldt uitsluitend voor de open stand — nooit voor het geheugen: een daad blijft eeuwig in de kroniek. De vervalvoet is het ene periodieke bestuursbesluit van de kring. Nooit rente, in geen enkele verpakking.

Borg in plaats van onderpand

Een langlevende holding kan n tegen-handtekeningen van borgen dragen (GLS-model). Bij niet-sluiten loopt de spanning eerst langs de borgen, pas daarna een bestuurslaag omhoog. Geen onderpand, geen rente.

De grens & de vier stromen

De grens is een context, geen lijn. Ze is aan één kenmerk herkenbaar: het waardeveld. Binnen de maas is een euro-waardeveld afwezig (één wederdienst = één, seeds=1); aan de grens staat het geld. De euro bestaat alleen als grenspost — geregistreerd, nooit omgewisseld. Converteerbaarheid leegt de ring; de grens is een boeking, geen wisselkoers, en er is geen deur voor buitengeld de maas in.

De grenspot voert vier gescheiden stromen — geen saldo maar vier registers, elk aan een maatschappelijke kracht gekoppeld:

koop: euro's tegenover een prestatie van buiten, hier en nu (de leverancier, de zaal).
leen: euro's die mogelijk maken wat iemand kán — borgkapitaal, gedekt door borgen in plaats van onderpand.
schenk: euro's zonder tegenprestatie — het productiefste geld; geld sterft in de gift.
roof: de opgelegde vierde: btw, loonheffing en andere afdrachten. Deze stroom kiest de kring niet; de staat dwingt hem af. Daarom moet hij als eerste correct zijn — de afdwingbare toets van de hele grensboekhouding.

Het geld zelf staat aan de eurokant, in de coöperatieve jas bij een vergunninghouder (een coöperatie U.A. is een passend voorbeeld — geen ontwerpkeuze). Welke vergunninghouder de rekening voert is een leveranciersbesluit van de kring; het bankmerk verschijnt nooit aan de voorkant. Tussen twee maases worden grensposten gepaard en genet (hawala-wijze); alleen het restsaldo wordt één europost.

Belangrijk. De code maakt de boekhouding correct en controleerbaar (vier gescheiden registers, elke euro aan een bon-context, geen enkele uitgave gekoppeld aan een lid). Of het fiscaal-juridisch klopt bepaalt de code niet — dat vraagt het vooroverleg met de Belastingdienst over de roofgeldstroom en de kwalificatie van de bonnen. Dat is een stap van de opdrachtgever, geen bouwwerk.

Wie voert welke boekhouding

De grens verdeelt ook de verantwoordelijkheid. De bank vervangt de bankadministratie niet — ze voegt de laag toe die banken juist níet bijhouden: de relatie en de daad vóór het geldfeit. Drie partijen, drie taken die niet door elkaar mogen lopen:

de MAZE-Bank: registreert de daden, bewaart de kroniek, berekent de interne standen, registreert de grensposten, classificeert de vier stromen en maakt het euro-overzicht.
de vergunninghouder: houdt de echte eurorekening, ontvangt en betaalt euro's, en voert de wettelijke bankadministratie. De bank beweegt zelf nooit geld — ze registreert en verzoent, de vergunninghouder betaalt.
de fiscus & het recht: bepalen de juridische en fiscale kwalificatie. Een MAZE-label (koop/leen/schenk/roof) is een interne betekenis, geen juridisch oordeel; de feitelijke overeenkomst en het recht bepalen wat een grenspost juridisch écht is.

Reconciliatie, classificatie & correctie

Een MAZE-boeking is geen bewijs dat een eurobetaling plaatsvond, en een bankafschrift bewijst niet waaróm er betaald is. De bank verzoent de twee — zonder ooit zelf geld te bewegen:

Reconciliatie. Je plakt een bankafschrift (CAMT.053 of CSV — de export die elke bank levert; geen live koppeling nodig). De bank legt de regels naast de open grensposten en stelt matches voor op bedrag, richting en datum. Een rol bevestigt elke match met de hand; de grenspost krijgt dan een bankreferentie, een datum en de status bevestigd (of afgekeurd). Niets wordt automatisch geboekt.
Dubbele classificatie. Naast de MAZE-stroom draagt elke grenspost een externe fiscale categorie — btw, loonheffing, premie, bankkosten, schenking of overig. Het MAZE-label is de interne betekenis; de fiscale categorie is de lezing voor de boekhouder. Ze staan los.
Correctie. Een verkeerd geboekte grenspost wordt niet gewist — de kroniek vergeet nooit. Een tegenboeking heft de economische betekenis op; de oude post blijft zichtbaar. Precies het principe van de vier begrippen: de gebeurtenis blijft, een nieuwe gebeurtenis corrigeert.

Meting & de drie getallen

Drie kringgetallen per cyclus, elk tegen het eigen cyclusgemiddelde: voorraad per lid, concentratie (aandeel van de drukste leden) en omloop (hoe vaak een stand rondgaat vóór hij wegrust). De trigger is nooit een niveau maar de snelheid van gezamenlijke opbouw. Gevaarlijke signatuur: voorraad stijgt én concentratie stijgt én omloop daalt — de kring bevriest in vaste rollen; de goed-geregelde fase is de voorbode van instorting.

Een vierde meetlijn per lid: wisselt de trit door de tijd, of staat hij vast (bevroren gever/ontvanger)? Een eenzijdige stand die behoefte is telt hier níet als bevriezing. Het contributiegetal rapporteert per cyclus hoeveel van het leven van de maas nog door de grens moest tegenover wat in bonnen sloot — de voortgangsmaat van de terugtrekking uit het geldstelsel. Alle meting blijft achter de vouw; de getallen verschijnen uitsluitend in het kringgesprek, nooit per lid aan de voordeur.

De vijfde maat, aan de rand (essay The Bank That Keeps No Money, 19-9-2026, §XII): de externe sluitingsgraad — welk deel van de daden van de kring raakt ooit een andere kring of de grens (koppelposten, bon-netting, grensposten)? Een echte kring lekt voortdurend naar buiten; een samenzweringsring sluit alleen met zichzelf. De signatuur "gesloten lus" = hoge interne omloop met vrijwel geen randcontact (vanaf 20 daden). Het is een lezing, geen sanctie; de waarnemer zegt het, de kring beslist. Hermeting door consent: een aangenomen besluit "hermeting: a, b" vraagt die deelgroep dat hun daden ook buiten de groep sluiten; wie geen bevestigde daad met iemand erbuiten en geen grenspost heeft, valt uit de kring-lezing — als meetfout, niet als straf — en telt weer mee zodra zo'n sluiting verschijnt. Toetreding is een meting: een naam in een daad is "aangemeld"; "lid" is wie ten minste één bevestigde daad met een ander heeft — de tegen-handtekening van de eerste daad is het endossement. En behoefte wordt nooit aan het lid getoond: de namen van de vierde meetlijn staan alleen in de lezing mét de sleutel van de kring; zonder sleutel alleen het aantal.

Het eigen gezicht (§XI, "één net, veel gezichten"): de woorden van de zin — hielp / met / vraagt — zijn per kring instelbaar (/gezicht, met de sleutel); de diepe laag (trit, bon, keten, verval, netting) blijft voor alle kringen identiek, zodat kringen kunnen koppelen zonder gedeelde munt. Het endossement van een bon (mobiliteit zonder drift) is een ontwerpmemo (memo-endossement.md, gehasht), nog geen code. De falsificatiepoort is een script (node maze/bank/falsificatie.mjs <maas | csv>): vraag vooraf vastgelegd — zegt het rapport iets wat de ruwe boekingen niet tonen? — met "nog geen toets" onder 20 daden.

Bestuur (sociocratie)

Kringbestuur met consent (geen beredeneerd bezwaar) en roulerende rollen — de sociocratische praktijk van Boeke/Endenburg, hier niet als leer maar als beproefd bestuur. De penningmeestersrol vervalt: de boekhouding ís de boeking.

Rollen rouleren op consent-verkiezing (open argumentatie over wie de rol nu past, gevolgd door consent), voor een termijn.
Besluiten worden aangenomen bij het uitblijven van een beredeneerd bezwaar; het periodieke besluit — de vervalvoet — loopt hierlangs. Eén bezwaar met reden blokkeert; is het weggenomen, dan kan het besluit door.
De dubbele koppeling: elke kring is met de ring erboven verbonden door twee personen — de dienstdoende rol (omlaag gekozen) en een afgevaardigde (omhoog gekozen), beiden volwaardig in het consent van de bovenliggende ring. Zo kan geen laag een onderliggende kring overrulen buiten diens eigen afvaardiging om.

De escalatieladder: wat in een laag niet sluit, activeert de laag erboven en wordt daar duurder — lid → borgen → kring → ring van kringen → grens. Boven de kringen staat één rol zónder macht: de waarnemer, die de getallen leest en spreekt wanneer een signatuur versnelt. Krijgt de waarnemer macht, dan is de rol mislukt. Deze bestuursvorm volgt dezelfde geneste cross-schaal-structuur als de panarchie achter Financial Weather en de schaalknop.

Behoefte & capaciteitsnetting

Een behoefte komt de maas binnen als open bon, geen aanvraag: een vraag-zin met werkwoord en context ("nodig: boodschappen, drie keer per week"), eenzijdig van vorm, herhaling eenmalig/wekelijks/doorlopend, geen einddatum, geen waardeveld. Er is geen intake, indicatie of toets — de bon is de indicatie. De open bon wordt per levering één gewone bon met tegen-handtekening en blijft staan tot de vrager hem sluit.

De sluitingsmakelaardij matcht: ze legt de open bon naast de kroniek (wie leverde dit werkwoord eerder), het aanbod (zie hieronder), de capaciteit en de blauwdruk, en stelt de bon aan ten hoogste drie leden voor — als warme tip, nooit als lijst of plicht. Aan de voordeur toont ze nooit een getal en nooit waarom; de grond per voorstel ("deed dit eerder", "bood dit aan") is achter de vouw toetsbaar, zodat de kring kan controleren dat het algoritme geen macht concentreert.

Wat de eigen maas niet kan — verpleging, tillen, dagelijkse aanwezigheid — escaleert als capaciteitsvraag, niet als geldvraag. Naast het paren van eurogrensposten bestaat bonnetting: maases verrekenen onderling in geleverde diensten, gewogen per sport (elke trede is duurder). De netting zoekt sluiting in bonnen eerst; alleen het onvernetbare restant raakt de grensposten. Netting sluit standen, wist geen bonnen.

Afspraken & aanbod

Mensen noteren zelden een daad achteraf, maar ze maken vooraf afspraken: een rooster, een zorgschema, "ik kom dinsdag". Een afspraak is dezelfde toezegging die de bank al kent, met een dag erbij — deontisch O(x,y,A,t). De helper-kant tekent bij het vastleggen; de geholpene bevestigt de nakoming met de klopt-tik (spiegel van de gewone daad, waar de helper bevestigt). De bank verstuurt geen herinneringen (sinds 13-9 mag ze één mail sturen, op verzoek van de noteerder en in diens woorden): op de dag toont ze de bewaarder een "toe aan bevestiging"-lijst met een herbruikbare bevestig-link, die de mens zelf deelt of één keer laat mailen. De datum is het moment van vrágen, nooit het moment waarop stilte een schending wordt — er is geen schending.

Een geplakt rooster, lijstje of berichtje gaat door één extractiefront: een taalmodel zet vrije tekst om in kandidaat-afspraken die de plakker per regel bevestigt. Extractie is kandidaat, nooit boeking; de bron (het rooster) blijft buiten de bank. Zo sluit elke bestaande planning aan zonder een invoerscherm per bronsoort.

Naast de vraag (de open bon) bestaat het aanbod — de permissie P: "ik kan vrijdag rijden", beschikbaarheid zonder plicht. Zelfde vorm als de open bon (zin, geen getal, geen datum-dwang), maar geen verplichting. Vraag en aanbod voeden samen de sluitingsmakelaardij van twee kanten: een expliciet aanbod weegt zwaar en verschijnt als grond "bood dit aan".

Laag 2 — voor de denker · de vorm3De vorm blijvend

De bon als zin. "Hans hielp Lea met het dak, dinsdag." Wie-deed-wat-voor-wie-waar-wanneer; geen getal, geen eenheid. Kwitantie, handtekeningen en richting regelt de savant onder de vouw.

De kroniek. Alle bonnen chronologisch, doorzoekbaar en filterbaar — leest als het verhaal van de kring. Herlezen is de beloning en de reden van terugkeer. De kroniek vergeet nooit.

De ring. Eén tekening: wie sluit met wie, de gestippelde pijl voor wat nog niet rond is, krijt dat langzaam vervaagt. Beweging, nooit posities. Klik een persoon en je ziet de doorsnede van de kroniek — het levensloopdossier.

De schaalknop. Standen gezin → straat → buurt → gemeente → regio → land → wereld, plus de professionele/oprichtende stand. De gezichten blijven op elke stand identiek; alleen de knoop schuift: personen → maases → ringen van ringen. Buitenste stand: het buitenweer als achtergrond.

De ingang: doen is de deur

Geen kring-stichten als eerste stap. De ingang is één daad. Noteer je een daad zónder kring, dan komt de kring vanzelf tot leven: de bank opent zelf een maas met een sleutel die naar het apparaat van de noteerder gaat (de bewaarder). De maas heet eerst "jullie kring" en wordt als ontdekking onthuld zodra de bonnen voor het eerst sluiten. De bon genereert een bevestigingslink; de ander tikt "klopt" zonder account — dat is de tegen-handtekening, altijd een echte handeling van de ander.

Onder de vouw & wat níet

Achter de vouw (kringzaken): alfabet 7/9, vervalvoet, borg, koppeling met een andere kring, eigen sleutel, land & streek, de grens en grenspot, het bestuur, de dekking-lens. Aan de voorkant, op geen enkele schaal: geen getallen, saldi, scores, ranglijsten of totalen; geen badges, NFT's of tokens; geen conversie van bonnen naar punten of geld; geen bankmerk; geen aanmaningstaal. De doen-laag is de enige deur.

Laag 4 — voor de verbinder4De relaties met de andere diensten blijvend

De MAZE zelf

De bank is een dienst op de MAZE-adresruimte. Inhoudsadressering: elke bon krijgt zijn adres uit zijn inhoud (de receipt-hash); een kwitantie kan maar één keer bestaan. Het lidadres is de levensblauwdruk — de canonieke q_PoC/HD/Shen-signatuur die swarp.nl uit geboortedatum en -plaats berekent (computeFullProfile), opgehaald via een gedeeld geheim. Identiteit is wat het net berekent, geen gebruikersnaam.

Een lid kan een eigen sleutel dragen (dan tekent het zelf) of de maas voor zich laten tekenen. Raakt een sleutel kwijt of gestolen, dan wordt hij gewisseld of herroepen: het lid zelf met zijn huidige sleutel, of de kring namens het lid met de kringsleutel (bij diefstal). De wissel is een gelogde gebeurtenis, geen stille overschrijving — de oude handtekeningen in de kroniek blijven geldig, want ze waren geldig toen ze gezet werden.

Financial Weather — het risico gelaagd gelezen

Zelfde fysica, twee domeinen: de drie kringgetallen zijn het binnenweer van een kring die sluit; Financial Weather is het buitenweer van het euri-gebied. De bank leest het risico op vier niveaus naast elkaar, met echte, gekalibreerde data:

de kring — vaste rollen, de versnellende waarnemer;
de streek — een regionaal ondernemingsklimaat op een bevroren maatlat per regio (bedrijfsfaillissementen en, per provincie, openstaande vacatures; CBS-data, 52 regio's);
het land — het landelijke ondernemingsklimaat (NL/DE/FR/US);
de wereld — het marktweer.

Samen leveren ze één kalme zin plus een leen-appetijt (ruim / behoedzaam / terughoudend): het weer stuurt hoeveel leen-geld nu verstandig is — niet de keuring van één lening. De kring schuilt voor het weer, ze speculeert er niet op.

Elk label is reproduceerbaar, geen oordeel: dezelfde bron (CBS, maandelijkse faillissementen en kwartaal-vacatures), dezelfde ijkperiode (2009–2019) en dezelfde transformatie naar een bevroren maatlat geven altijd hetzelfde label. Geen mens in de lus — een label als "behoedzaam" is te herleiden tot het getal waaruit het volgde.

Leefomgeving & Support

Leefomgeving leest spanning in de publieke omgeving; een hulpvraag wordt een open bon in de betreffende maas (de menselijke invoer van de makelaardij). Support is de menskant van dezelfde structuur: een ondersteuningsgroep is een maas waarvan de daden zorg zijn; haar boek is de bank, haar kroniek het gezamenlijke geheugen. De blauwdruk voedt de makelaardij: wie kan wat rondmaken, mede gelezen uit de afstemming van blauwdrukken.

De professionele maas (founding circle)

Zelfde gezichten, daden van ander formaat: "X introduceerde Y", "Z schonk de infrastructuur van twaalf kringen". De kroniek is hier het door tegenpartijen getekende track record. Het vermogen staat aan de grens in een eigen coöperatieve jas met twee functies: borgkapitaal (leengeld) en schenkgeld (infrastructuur en eerste kringen, als gift die via het verval nooit een claim wordt). De founding circle legt bewust de Steinerweg af: vermogen dat van parkeren naar borgen naar schenken stroomt. De boekhouding van de jas is open voor alle aangesloten kringen; de circle kent geen winstoogmerk.

Laag 2 — voor de denker5De tijdsdiensten blijvend

De bankfuncties die tijd verplaatsen bestaan in de maze-bank, maar niet als product en nergens aan de voordeur. Dit hoofdstuk hangt de bekende namen aan de mechanismen.

Sparen: = kroniek + verval. De kroniek onthoudt wie hielp en vergeet nooit; reserveren voor later is een holding met tegen-handtekeningen, geen som op een rekening. Oppotten kan niet — het verval brengt elke vastgehouden stand terug naar nul.
Beleggen: = borgen. Rendement bestaat niet (nooit rente). Wat overblijft is leengeld via de borggemeenschap — de opbrengst is dat de keten sluit — en schenkgeld, waar het verval zelf de schenkroute is.
Verzekeren: = ladder + netting + grenspot. De maas is de risicodrager voor alles wat in daden bestaat; een tegenslag die één lid niet dragen kan is een open bon, gedragen door de kring. Geen premie, geen polis, geen actuaris — het verval doet het verzekeringswerk.
Pensioen: = van sparen naar medeleven. Geen opgepot vermogen maar een positie in een kring die sluit: de kroniek van een leven aan daden, de doorlopende open bon voor wat het lijf niet meer kan, en de grenspot voor wat euro's moet blijven.

De dekking-lens maakt dit zichtbaar zonder een product te worden: onder de vouw toont de bank het dekkingsbeeld van één lid — zijn doorlopende vragen, zijn levensloop, en dat de grenspot de euro-rest collectief draagt. Behoefte is geen risico: niemand wordt geclassificeerd, en de eenzijdige kroniek van een chronisch ziek of gehandicapt lid is een normale toestand van de maas.

Laag 2 — voor de denker · de invarianten6De regels blijvend

Elke schermkeuze wordt aan deze regels getoetst. Ze zijn niet met een controle afgedwongen maar door de vorm van het stelsel — vaak door een afwezigheid.

1Werkwoord boven naamwoord — elke registratie is een zin; nooit een bedrag als kern.
2Geen getal aan de voorkant, op geen enkele schaal.
3Emotielus-volgorde — eerst veilig en greep, dan aantrekking, dan pas woord en beeld; nooit openen met uitleg.
4Erkenning, nooit aanmaning — toegestane eindemoties: dank, erkenning, opluchting, inzicht.
5De switch blijft echt — de tegen-handtekening is altijd een handeling van de ander.
6Toolmaker in de data — elk lid zijn eigen keten; geen wereldgrootboek, geen totaal, geen centrum.
7Verval is thuiskomst, nooit kosten of straf; geen rente, nooit.
8Herhaling naar de savant, spel naar de mens — alles wat telt, sluit en verrekent onder de vouw.
9De doen-laag is de enige deur — de voordeur laat doen, legt niet uit.
10Eén vorm, alle schalen — de schaalknop verandert de knoop, nooit de gezichten; geen totaal op geen enkele stand.
11Behoefte is geen schuld en geen risico — eenzijdige kronieken zijn een normale toestand; de bon is de indicatie; geen lid staat ooit persoonlijk aan de grens.
12Het waardeveld is de grens — binnen de maas afwezig, aan de grens het geld; elke grensovergang draagt de bon als context, zonder koers; de vier stromen blijven gescheiden.

Laag 1 — voor de gebruiker7Handleiding — zo gebruik je het beweegt met de code

Alles begint met één daad. Er is niets om op te richten en niets in te vullen dat je niet zelf al deed of zag. De bank op maze.swarp.nl/bank heeft drie gezichten die elkaar afwisselen — het startscherm, het klopt-scherm voor wie een link opent, en de kring — en onder de kring één vouw, "de machine eronder", voor wie het nodig heeft. Rechtsboven de taalknop NL·EN; de bank is vast donker. Zonder sleutel kun je een openbare kring lezen, een link bevestigen en een eerste daad noteren (de bank geeft je dan zelf een sleutel); met de kringsleutel kun je alles; met twee sleutels verreken je tussen kringen of koppel je aan de ring erboven. Een besloten kring is zonder sleutel niet leesbaar.

`start`Wie hielp wie?het startscherm

Eén zin met drie velden: helper hielp ontvanger met wat ("twee uur verhuizen", "een lift"). De zin onthoudt ook de tijd als je die noemt; er komt geen saldo bij. Klik Noteer — en begin het boek: de kring ontstaat vanzelf en je krijgt de sleutel — bewaar hem, op een ander apparaat is hij de enige toegang. Bekijk een voorbeeld opent een voorbeeldkring, alleen lezen.
Uitklapper richt bewust een kring in: naam, sleutel (minstens acht tekens), schaal (gezin, straat, buurt, gemeente, regio, land, wereld, professioneel — dan ook vergunninghouder en rechtsvorm), en het vinkje voor een besloten kring.

`klopt`Klopt dit?wat de ontvanger van de link ziet

De zin uit het boek, wie het noteerde, diens eigen woorden als citaat, en wat er verwacht wordt: één tik. Ja, dat klopt zet de daad bevestigd in het boek; Nee, klopt niet maakt er geen ruzie van, de kring bespreekt het en de daad telt niet mee tot er duidelijkheid is. Geen account, geen herinnering. Bij een afspraak vraagt het scherm of het gebeurd is. Een verlopen link zegt dat; een al bevestigde brengt je naar de kring.

`kring`De kringhet derde gezicht

Bovenaan de naam (of "jullie kring"), de schaal en "🔒 het boek klopt ✓" als de keten geldig is; de schaalknoppen de kring ↔ de wereld. Eenmalige tips: welkom, de ontdekking als de bonnen voor het eerst een ring sluiten, een makelaardij-tip (wie zou wie kunnen helpen) en de waarnemer, die alleen spreekt als de signatuur versnelt.
Het buitenweer: één risicozin met de lagen streek, land, Europa, wereld (kalm tot storm), gelezen uit Financial Weather en de streekmaatlat. Met sleutel: wat ziet de waarnemer? — rolvaste leden en of de signatuur gezond is.
De ring: leden op een cirkel, gouden pijlen voor elke daad, een gestippelde pijl voor het voorstel van de makelaar. Klik een persoon en het boek filtert op die naam — het levensloopdossier.

`noteer`Noteer een daadmet sleutel

Keuzelijsten helper en ontvanger, een vrij veld voor wat, en het vinkje ik ben zelf de helper — dan bevestigt de geholpene: wie noteert tekent zijn eigen kant, de ander bevestigt. Met nieuwe naam voeg je iemand toe. Noteer opent daarna het deel-blok.

`deel-blok`De bevestig-link delen

De link staat zichtbaar. Vul het e-mailadres van de ander in en bewerk de voorgeschreven tekst ("Hoi …, ik heb in ons boek genoteerd dat … Klopt dat? Eén tik is genoeg"). Drie knoppen: verstuur per mail (één mail vanuit het boek, daarna niets meer — geen herinnering), ik heb hem zelf gedeeld, kopieer tekst + link. Lukt mailen niet, dan krijg je een mailto-link met de reden.

`afspraken`Afsprakenmet sleutel

Plak een rooster, planning of lijstje en klik haal de afspraken eruit; elke kandidaat komt als bewerkbare regel (helper, ontvanger, wat, datum) met leg vast. Niets wordt vastgelegd zonder jouw klik. Open afspraken staan erboven met een deel-link; de nakoming wordt met één tik bevestigd.

`vragen`Vragen in de kringmet sleutel

Een open vraag om hulp is nooit een schuld. Zet een vraag open (vrager, waarmee, eenmalig / wekelijks / doorlopend); de bank stelt voor wie het zou kunnen doen, op grond van wie het eerder bewees, nooit met een getal. Ik doe dit meldt wie levert en geeft meteen een klopt-link; sluit haalt de vraag weg.

`aanbod`Aanbod in de kringmet sleutel

Wat je kúnt doen, zonder verplichting: "ik kan vrijdag rijden". Aanbieder en wat; een aanbod is geen belofte en kan gesloten worden.

`boek`Het boekde kroniek

Elke daad als zin met datum; oudere regels vervagen als krijt. Zoek op een naam of woord. Per wachtende daad de keten: genoteerd → per mail aan wie / zelf gedeeld / nog niet gedeeld → geopend → wacht op wie; bij een gesloten daad "bevestigd op". Acties: deel de link opnieuw, wissel de zijde (verkeerde kant?), bij een bevestigde daad deel als bewijs (de verifieerbare kwitantie) en vraag een getuige.
Onder het boek: controleer deze keten (rekent alle daden na) en deel als bewijs (een afdrukbaar document).

`wereld`De wereldde tweede schaalstand

Je eigen kring in het midden, andere kringen eromheen, koppelingen als lijnen (gestippeld = nog open), de achtergrond getint naar het buitenweer. Klik een andere kring om haar lezend te openen; klik het midden om terug te gaan.

`blauwdruk`De levensblauwdruk van een lidonder de vouw · met sleutel

De identiteit die het net berekent uit geboortedatum en -plaats (HD, PoC, Shen): kies een lid, vul datum en plaats in, bereken. Eén keer, daarna bevroren.

`euro-overzicht`Aan de grens: het euro-overzichtonder de vouw

Binnen de kring circuleert geen geld; wat niet intern kon sluiten staat als euro-grenspost aan de rand. Toon het euro-overzicht: bedragen uit, in, netto, de grenspot met contributiegetal, de vier stromen (koop, leen, schenk, roof = btw en loonheffing), koppelingen met andere kringen, en de coöperatieve jas. Met sleutel: exporteer als document en tekst voor de vergunninghouder.

`cooperatieve-jas`De coöperatieve jaswrite-once · met sleutel

Vergunninghouder en rechtsvorm, één keer vast te leggen; daarna staat hij in het euro-overzicht.

`grenspot`De grenspotmet sleutel

Een gezamenlijke euro-functie voor wat de kring niet in daden kan sluiten (medicijnen, hulpmiddelen). Boek een vulling of besteding per stroom (koop, leen, schenk, roof) met context, bedrag en de tekenende rol. Boekhouding: het geld staat bij de vergunninghouder, nooit gekoppeld aan een lid.

`reconciliatie`Reconciliatie met de bankmet sleutel

Plak een bankafschrift (CAMT.053 of CSV); stel matches voor koppelt bedragen aan open grensposten, jij bevestigt. Per post de status (open, bevestigd, afgekeurd), de externe fiscale categorie (btw, loonheffing, premie, bankkosten, schenking, overig) en corrigeer als tegenboeking — de oude post blijft staan. De bank verplaatst zelf nooit geld.

`bonnetting`Dienst aan een andere kringmet sleutel · verrekenen met twee sleutels

Wat je eigen kring niet kon, mag een andere kring leveren, verrekend in diensten, niet in geld. Leg vast (andere kring, welke dienst) en verreken met de sleutel van beide kringen: de diensten vallen tegen elkaar weg, of er blijft een residu met advies.

`land-streek`Land & streekmet sleutel

Welk ondernemingsklimaat de kring als buitenlaag leest (Nederland, Duitsland, Frankrijk, VS) en je streek (provincie of COROP) voor het streekweer; de streeklaag geldt alleen voor Nederland.

`bestuur`Bestuur (sociocratie)met sleutel · koppeling met twee sleutels

Rollen door consent (rol, drager, termijn), voorstellen voor consent met geen bezwaar, bezwaar (met reden) en neem het besluit — een besluit valt alleen zonder beredeneerd bezwaar. Koppel aan de ring erboven: de dubbele koppeling met dienstdoend lid en afgevaardigde, beide sleutels vereist. Toon de dekking van een lid: open vragen, levensloop en grenspot van één lid. Geen baas; de waarnemer heeft geen macht.
Sleutelwissel: sleutel kwijt of gestolen? De kring wisselt of herroept de sleutel van een lid; oude handtekeningen blijven geldig, de wissel wordt gelogd. Onderaan: geef de kring een naam en deze kring vergeten op dit apparaat.

Laag 3 — voor de bouwer8API-referentie beweegt met de code

Alle paden onder /api/bank. Antwoorden zijn JSON. Leesroutes van een besloten kring en alle kringzaken (de grens, het bestuur) vereisen de sleutel; het noteren van een daad kan zonder — dan ontstaat de kring vanzelf.

Daden & kring

post /gezicht

{ maas, sleutel, hielp?, met?, vraagt?, taal? } — de woorden van de zin per kring (het eigen gezicht, essay 19-9 §XI); max 40 tekens per woord. De diepe laag blijft voor alle kringen gelijk.

post /daad

Noteer "[helper] hielp [ontvanger] met [wat]". noteerder = ontvanger (standaard: de geholpene noteert, de helper bevestigt) of helper (de helper noteert, de geholpene bevestigt) — wie noteert tekent zijn eigen kant. Zonder maas ontstaat de kring vanzelf (sleutel wordt teruggegeven). Levert een klopt-token.

post /afspraak

Een afspraak vastleggen: O(x,y,A,t) — helper-kant getekend, ontvanger-kant open. De geholpene bevestigt de nakoming. Optioneel datum. De bank stuurt geen herinnering; één bevestig-mail op verzoek kan via /daad/verstuur.

get /mail-status

Kan deze server de bevestig-mail versturen? Alleen ja/nee en de afzender, geen geheim.

post /daad/verstuur

De bevestig-link delen mét administratie: {email, tekst} → één mail namens de noteerder in diens eigen woorden (Brevo, alleen als de server een mailsleutel heeft), of {zelf:true} → "ik heb hem zelf gedeeld". Schrijft de keten (aan wie, hoe, wanneer, welke tekst). Nooit een herinnering.

post /daad/zijde

Verkeerde kant genoteerd? {noteerder: "helper"|"ontvanger"} verhuist de handtekening van de maas naar de kant van wie werkelijk noteerde; de andere kant wordt open voor de tik. Alleen op een nog open daad.

get /daad/link

De bevestig-link van een nog open daad opnieuw ophalen (met de sleutel van de kring) om zelf te delen; in de kroniek als "deel de bevestig-link opnieuw".

post /afspraak/extract · get /afspraak/link

Een geplakt rooster/lijstje omzetten in kandidaat-afspraken (nooit automatisch geboekt); de bevestig-link van een open afspraak opnieuw ophalen om zelf te delen.

post /maas

Een kring bewust openen met naam, sleutel, schaal, consent (alfabet, vervalPerWeek, besloten, land, coöperatie…).

post /lid

Een lid laten toetreden (met optionele eigen sleutel).

post /boeking

Een volledige boeking met richting en type (koop/leen/schenk); medeondertekening of toezegging.

post /bevestig

De tweede zijde ondertekent een toezegging alsnog.

get /lezing

De volledige lezing: leden, kringen, verval, rolvaste leden, escalatie, waarnemer, makelaardij, borgen, keten, het gelaagde weer + risico, open vragen.

get /grootboek

Alle boekingen met hun standen (achter de sleutel bij een besloten kring).

get /wereld

De kaart van maases rond deze kring: knopen, inter-maas-koppelingen, buitenweer.

post /hernoem · post /streek · get /streken

Naam geven; land (nl/de/fr/us) & streek zetten; de keuzelijst van regio's.

Bevestiging & bewijs

get /klopt-info · post /klopt

De account-loze dank-link: tonen wat er staat, en de tik ("klopt" of "klopt niet").

get /vc

Een bevestigde daad als W3C Verifiable Credential (zonder blockchain).

get /keten · get /verifieer

De hash-keten van een lid; de ketenverificatie over de hele kring.

post /lid-blauwdruk

De levensblauwdruk van een lid berekenen (via swarp.nl), write-once.

post /borg · get /makelaardij

Een getuige/borg op een daad; de sluitbare ketens die de dienst voorstelt.

Behoefte & netting

post /open-bon · get /open-bonnen

Een open vraag of, met soort:"aanbod", een aanbod (permissie P) zetten; de open vragen én het aanbod van de kring.

post /open-bon/lever · post /open-bon/sluit

Op een vraag leveren (vrager bevestigt via de klopt-link); een vraag sluiten.

post /koppelpost · post /netting

Inter-maas euro-verplichting; euro-netting (beide sleutels, restsaldo als grenspost).

post /bonnetting · post /bonnetting/verreken

Een dienst aan een andere kring; de diensten-netting (geen euro).

De grens (kringzaak, achter de sleutel)

post /grenspost · get /grensposten

Een euro-grenspost (in/uit) registreren; alle grensposten.

post /grenspot

De grenspot boeken per stroom: koop / leen / schenk / roof (btw, loonheffing).

post /grenspot/classificeer · post /grenspot/corrigeer

De externe fiscale categorie aan een grenspost hangen; een verkeerde grenspost met een tegenboeking corrigeren (de oude blijft).

get /reconciliatie

De reconciliatiestand: elke grenspost met bankreferentie, status (open/bevestigd/afgekeurd) en fiscale categorie.

post /reconciliatie/import · post /reconciliatie/bevestig

Een bankafschrift (CAMT.053 of CSV) naast de open grensposten leggen en matches voorstellen; een match met de hand bevestigen. Boekt nooit zelf.

get /euro-overzicht

Het document voor de vergunninghouder: de vier stromen apart, roofgeld apart, het contributiegetal, de coöperatieve jas.

post /cooperatie

De coöperatieve jas (vergunninghouder + rechtsvorm) write-once vastleggen.

Bestuur (sociocratie) & dekking

get /bestuur

Rollen, open besluiten met hun consent-stand, en de dubbele koppelingen.

post /rol · post /rol/beeindig

Een rol toewijzen (consent-verkiezing), voor een termijn; een rol beëindigen.

post /besluit · post /consent · post /besluit/neem

Een voorstel openen; consent geven of een beredeneerd bezwaar maken; aannemen (alleen bij geen bezwaar).

post /koppeling

De dubbele koppeling met de ring erboven (dienstdoend + afgevaardigde, beide sleutels).

post /lid/sleutel · get /sleutelwissels

De sleutel van een lid wisselen of herroeren (het lid met zijn huidige sleutel, of de kring met de kringsleutel bij diefstal); de gelogde wissels.

get /dekking

De verzekeren/pensioen-lens: het dekkingsbeeld van één lid (open vragen, levensloop, grenspot).

Laag 3 — voor de bouwer9Stand & grenzen beweegt met de code

Alles hierboven is gebouwd, getest en staat live op maze.swarp.nl/bank. De motor en API zijn vast; de bestaande toetsen zijn groen; de kroniek vergeet nooit een daad; netting sluit standen en wist geen bonnen.

Bewust open gelaten

De leidingenkaart (per straat welke geldleidingen — huur, energie, loon, pensioen — met welke vertraging aan het euri-gebied hangen). Een fijnmazigere visie dan het huidige streek-weer; vraagt data per straat die er nog niet is. Het gekalibreerde streek-weer dekt hetzelfde doel grover en werkt nu.
De acute Leefomgeving-laag. De Leefomgeving-signalen blijken officiële feeds (publicaties, wegwerkzaamheden, aanbestedingen), geen burgernood — ze als noodpuls tonen zou misleiden. De echte nood-stroom zijn de hulpvragen, die al als open bon binnenkomen.

De twee stappen buiten de code

Deze twee liggen bij de opdrachtgever en zijn geen bouwwerk:

Het vooroverleg met de Belastingdienst over de roofgeldstroom en de kwalificatie van de bonnen (geen wettig betaalmiddel, geen opvorderbare tegoeden), zodat een eerste kring niet op een fiscale verrassing loopt.
Het gesprek met een vergunninghouder — die de grensrekening van de coöperatieve jas voert. De vraag aan die instelling is klein: één betaalrekening voeren; de vier stromen zijn een administratieve indeling aan de kant van de kring. De koppeling zelf is aan de kringkant al gebouwd: je importeert het bankafschrift (CAMT.053 of CSV) en verzoent de grensposten met de hand — de bank hoeft niets bijzonders te leveren dan de gewone export.

De eerste poort blijft de falsificatietoets: één bestaande kring, één boekjaar, een drie-getallenrapport vooraf — zegt het rapport niets wat de penningmeester niet al wist, dan heeft het instrument gefaald en zegt het dat zelf.